Juul Op den Kamp over Hoeksteen van de Samenleving: ‘Laten we eerlijk zijn over in hoeverre elke vrije keuze een vrije keuze is’

Juul Op den Kamp is documentairemaker en regisseur van de documentaire Hoeksteen van de Samenleving. Ze praat hierover bij De Nieuws BV.

Zeventig jaar geleden werd de Wet handelingsonbekwaamheid afgeschaft. Hierdoor kunnen vrouwen in Nederland voor het eerst zelfstandig werken, reizen en financiële beslissingen nemen. Toch vallen veel koppels weer terug in traditionele rolpatronen zodra er kinderen komen. Documentairemaker Juul Op den Kamp vraagt zich af: ‘Is dat echt hoe het zou moeten gaan?’

Juul legt uit dat er meerdere aanleidingen waren. ‘Ik zag om me heen bij zoveel stellen, die eigenlijk een hele progressieve relatie hebben, dat als ze kinderen krijgen er ineens een onwijze scheefgroei ontstaat.’ Die koppels verklaren dit vaak door te zeggen dat dit gewoon is hoe het is gelopen. Ook wil Juul al een tijd een kritische documentaire maken over het CDA – de politieke partij die de term 'hoeksteen van de samenleving' vroeger veel gebruikte in verwijzing naar het traditionele gezin. 'Een wolf in schaapskleren', noemt ze de partij. 'Het gezin is best wel een politiek construct, terwijl iedereen denkt dat het een natuurlijk gegeven is.'

Vervolgens komen haar producenten ermee dat dit jaar de Wet handelingsonbekwaamheid zeventig jaar geleden is afgeschaft. Daarom besluit ze al deze onderwerpen in relatie tot elkaar te behandelen. ‘Wat is de echo van de Wet handelingsonbekwaamheid? Wat heeft het feit dat de politiek zo is ingericht op dat traditionele kerngezin voor invloed op de samenleving en de keuzes die vrouwen maken?’, aldus Juul. ‘Keuzes die zogenaamd heel vrij lijken, maar die eigenlijk ook worden gemaakt omdat de hele samenleving erop is ingericht.’

Juul neemt het erg kwalijk als een vrouw wordt aangesproken op de keuze om geen kinderen te krijgen. ‘Alsof iedereen verwend is en er gewoon geen zin in heeft. Alsof mensen het niet hartstikke moeilijk hebben om iedere maand rond te komen of om een huis te vinden’, vertelt ze. ‘We moeten stoppen met alles op een individuele keuze gooien, maar naar het hele systeem van de samenleving kijken. Wat gebeurt er in Nederland waardoor het blijkbaar zo onaantrekkelijk is geworden voor jonge mensen om kinderen te krijgen.’

Het doel van de film is om te laten zien dat dit niet de schuld van vrouwen is. ‘Het is meer een waarschuwing aan de hele samenleving om dit in de gaten te houden’, verklaart Juul. ‘Laten we samen zorgen dat we dit meer gelijktrekken. Laten we ook eerlijk zijn over in hoeverre elke vrije keuze een vrije keuze is. Want het is ook heel vermoeiend om constant tegen de norm in te gaan.’

Maternal gatekeeping betekent dat moeders het hebben geïnternaliseerd dat ze de betere verzorger van het kind zijn. Dit is iets wat naar boven kwam in gesprekken die Juul heeft gevoerd met vaders in de documentaire. ‘Ik vond het heel belangrijk om ook vaders te betrekken in het gesprek, omdat dat ook wel mist in het huidige debat. Het wordt een vrouwenzaak gemaakt en ik denk dat dat een heel groot deel is van het probleem’, benadrukt Juul. ‘Vaders kunnen daar ook heel onzeker van worden.’

Juul denkt dat we heel veel kunnen leren van queer ouderschap-gezinnen, omdat die al voordat ze kinderen krijgen veel meer gesprekken over ongelijkheid voeren. Aangezien queer koppels al bij nul moeten beginnen, hebben zij veel betere gesprekken over de verdeling van werk en zorg voordat ze aan kinderen beginnen. ‘In een bepaalde zin is dit een voordeel, omdat zij van tevoren al bedenken hoe ze het gaan doen’, aldus Juul. ‘Dus ik zou zeggen: hetero-stellen doe inspiratie op bij queer stellen en meerouderschap-stellen.’