Welke rebellen staan centraal in de podcastserie 'Rebel'?

Rebel laat zien wat het kost – maar ook wat het brengt – om tegen de stroom in, je overtuiging te volgen. Tien schrijvers hebben zich in de afleveringen verdiept in deze rebellen.

'Ik wilde mijn ontevredenheid over de toestand van de wereld en mijn kritische houding tegenover door de mens gecreëerde crisissen vormgeven', vertelt Nikol Poppe, bedenker van fictie-podcastserie Rebel.

'Ik zocht een basis voor mijn drang om op te staan tegen onrechtvaardigheid en vond deze bij Martin Luther King die in zijn Letter from Birmingham Jail opriep op te staan tegen onrechtvaardige wetten dan wel wetten die niet voor iedereen even rechtvaardig waren. Dit werd het vertrekpunt voor de serie. En net zoals bij Martin Luther King moest het gaan over geweldloos verzet.'  

‘Om samenhang te creëren ben ik uit gegaan van de tien geboden – zoals filmmaker Kieslowski dit ook heeft gedaan in zijn Dekalog. Deze zogenaamde wetten worden bevraagd in de serie Rebel’. Soms hebben we historische figuren als uitgangspunt genomen, soms fictieve.'

'Ik ben altijd gegrepen geweest door de krankzinnige onrechtvaardigheid van de heksenvervolging', vertelt schrijver Eva Rovers. 'Ik ben van opleiding historicus en heb veel geschreven over opstand, activisme en hoe je als persoon de wereld ten goede kunt veranderen, maar dat ging meestal over het hier en nu. Veel mensen denken dat heksenvervolging iets van de Middeleeuwen is, maar toen hadden vrouwen eigenlijk veel meer vrijheid en zelfstandigheid, dan in de twee, drie eeuwen daarna.'

'Mechteld is een vroedvrouw: die waren in de 17e eeuw al snel verdacht, omdat het vaak zelfstandig werkende vrouwen waren. Wat haar rebels maakt is dat ze weigert te voldoen aan de norm. Ze is niet getrouwd, heeft geen kinderen en wil dat ook niet. Bovendien gelooft ze meer in de kracht van de natuur dan in één enkele god. Dan voldeed je wel aan zo’n beetje alle vinkjes van wat hekserij werd genoemd. Maar in plaats van te buigen voor de maatschappelijke mores, leeft ze zoals ze vindt dat ze moet leven.'

'We leven inmiddels in de 21e eeuw, maar ik moet nog altijd om de haverklap uitleggen waarom ik geen kinderen heb. Dat weiger ik trouwens, waar bemoeien ze zich mee. Maar de hoeveelheid oordelen over vrouwen die geen kinderen hebben: bizar. Nu is het niet de drukpers, maar zijn het algoritmes die de norm bepalen – veel geniepiger bovendien, want  was het vroeger nog expliciet, BigTech laat haar volgelingen geloven dat ze zelf tot hun conclusies zijn gekomen.'

'Ik ben bezig om een bescheiden voedselbos aan te leggen, daarin werk je mét de natuur. Door over Mechteld te schrijven voel ik me in een lange traditie staan van samenwerken met de natuur, een manier die in het westen lange tijd plaats heeft moeten maken voor onderwerping en uitbuiting van de natuur. Het woord ‘heks’ is voor mij geen scheldwoord meer. Het is een heldentitel.'

'Tula is een verzetsheld, een strijder voor vrijheid en gerechtigheid, een rechtvaardige rebel', vertelt schrijver Milouska Meulens. 'Rebels als het gaat om het bevragen van de status quom, maar niet in de betekenis van oproerkraaier – dat is te lang het narratief geweest, het blauwe ogen-perspectief.'  

'Het was bijzonder om in Tula’s leven te stappen. Ik probeerde me voor te stellen hoe hij was, zacht, dacht ik, filosofisch en bijna poëtisch. Maar ook slim en strategisch. Standvastig en moedig. In zijn tijd vond men het niet nodig om zijn kwaliteiten te bezingen of zijn karakter te beschrijven. Die verantwoordelijkheid is nu aan ons, schrijvers en andere kunstenaars.'  

'Bij gebrek aan mogelijkheden om mijn echte voorouders te vinden, zie ik Tula als een voorvader. Zoals Selwyn de Wind’s slogan: Tula Taught me. Ik probeer hiernaar te leven door me op bepaalde momenten af te vragen: Wat zou Tula gedaan hebben?' 

'Net als Tula heb ik een groot rechtvaardigheidsgevoel. Ik hoop dat ik in de meeste gevallen daarnaar handel. Dus in ieders belang in plaats van alleen voor mezelf.'

'Ik kende Rosa Luxemburg oppervlakkig, vertelt schrijver, en creatief producent van Rebel, Nikol Poppe. 'Ze werd na de opkomst van het fascisme en de scheiding van Europa in Oost – en Westblok vereerd door de communisten van het Oostblok en daardoor verguisd in het Westen. Ik dacht eerder dat ze aan de kant van Lenin stond, maar haar idealen waren veel genuanceerder en doordachter. Ik kwam erachter dat ze een inspiratiebron voor velen was.'

'Ze had van alles niet mee: heeft als kind een hele tijd door ziekte in bed moeten doorbrengen waardoor uiteindelijk haar ene been korter was dan de andere, was Joods in het Polen van de negentiende eeuw, waar pogroms werden gehouden, leefde in een tijd waarin het als vrouw verboden was te studeren, terwijl ze zeer begaafd was. Ze was van jongs af aan begaan met de minder bedeelden. Maar bovenal was ze socialist in een tijd dat dit nog strafbaar was.  Als je dan niet alleen voor jezelf maar vooral voor je idealen opkomt ben je al snel een rebel.'

'Ik ben het met Rosa eens dat politiek te belangrijk is om (alleen) aan politici over te laten. Politieke partijen zijn winkeltjes die er logischerwijs belang bij hebben dat ze hun ‘waren’ verkocht krijgen. Dat is niet per sé in het belang van burgers.'

'Helden bestaan niet echt, behalve in sprookjes. Een mens staat nooit alleen op een berg. Rosa wilde een revolutie van onderop, grassroots. De massa moest samen opstaan. Het collectief was belangrijk. 

Rosa was wel een uitzonderlijke vrouw, die haar leven in het teken heeft gezet van haar idealen en die tegelijkertijd schoonheid kon waarderen. Ze noemde het de gaven der mensheid. Ze vond dat iedereen daar van moest kunnen genieten. Kunst was niet alleen voor de elite. Ze liet zich door weinigen vertellen wat ze moest doen en bracht vele mensen op de been om verandering te bewerkstelligen. Die eigenzinnigheid, maar ook haar betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel voor het welzijn van de massa en de wereld en haar moed maken haar voor mij tot iemand waar ik een voorbeeld aan neem.'  

'Bayard Rustin (1912-1987) was de grote man achter Martin Luther King, de architect achter de burgerrechtenbeweging en dienstweigeraar omdat hij geloofde in geweldloos verzet', vertelt schrijver Julien Ignacio. 'Daarnaast was hij openlijk en trots homoseksueel in een tijd dat dit bij wet streng verboden was. Hij was een moedige man met een feilloos moreel kompas die desondanks door het onderdrukkende systeem waarin hij leefde, als crimineel en minderwaardig werd weggezet, dat vond ik een interessant uitgangspunt voor een plot.'  

'Hoe meer ik over Rustin te weten kwam, hoe meer mijn respect voor hem groeide. Ik ontdekte bijvoorbeeld dat hij zich ook in de gevangenis openlijk verzette tegen het apartheidssysteem en in hongerstaking ging om zijn doelen te bereiken. Dat hij in 1963 de belangrijkste motor was achter het in een paar weken tijd organiseren van de ‘I have a Dream’-protestmars in Washington die honderdduizenden Amerikanen op de been bracht. Dat hij in de jaren ‘70 betrokken was bij humanitaire missies die vluchtelingen uit Vietnam en Cambodja hielp. Dat ik eerder nog nooit van Rustin had gehoord, ik kon het maar moeilijk bevatten. Zijn levensverhaal is een inspiratie en voorbeeld voor iedereen die zich weleens de vraag stelt hoe te leven.' 

'Als gekleurde schrijver met een Caribische achtergrond zie ik Bayard Rustin als een trailblazer. Hij vertegenwoordigt voor mij de kracht en de moed van mijn tot slaaf gemaakte Afro-Caribische voorouders.'

'In het verhaal wordt de nadruk gelegd op het kafkaëske karakter van een asielprocedure, waarbij de menselijkheid van de ‘gelukszoeker’ steeds opnieuw dient bewezen te worden', vertelt schrijver Rashif el Kaoui. 'Elke ontmoeting is een auditie om te mogen bestaan, om te mogen blijven, om gehoord en gezien te worden. Rachid weigert zich te plooien naar geplogenheden, hij weigert lijdzaam het noodlot te ondergaan.'  

'Het was een hele uitdaging om grote thema’s als migratie, illegaliteit, bestaansrecht en verlies van identiteit invoelbaar te maken binnen de beperking van een audio-aflevering van twintig minuten. Hoe kan ik een verhaal vertellen dat personages niet reduceert tot louter hun slachtofferschap? Als persoon met mixed heritage ben ik vertrouwd met racistische mechanismen, vooroordelen, het gereduceerd worden tot één aspect van mijn ‘zijn’. Toch heb ik niet dezelfde struggles doorgemaakt als een persoon die zijn land is moeten ontvluchten. Via gesprekken kwam ik nog het dichtst bij deze ervaringen, zij het als toehoorder. Ook voor mij als schrijver moest ik op zoek gaan naar hoe ik een verhaal kon vertellen, zonder in dezelfde valstrikken te stappen als de regisseur uit de aflevering.'

'Ik geloof dat ik zelf in mijn eigen persoonlijke leven te vaak de pitten heb doorgeslikt – de lieve vrede heb proberen te bewaren. Vaak ga ik het conflict eerder uit de weg dan er volop in te duiken. Ik denk dat Rashif op dat vlak wel wat meer Rachid zou kunnen gebruiken.' 

'Suzanne durft te worstelen met haar professionele eed als arts en de verwachtingen van haar omgeving.' Dat maakt haar een rebel, volgens Uschi Cop. 'Ze doet dat niet uit roekeloosheid of egoïsme, maar uit liefde voor haar tweelingzus. En wat is er in deze tijd rebelser dan lief te hebben zonder grenzen? Als de menselijke werkelijkheid niet meer past binnen de regels, moeten we ons als mens vragen stellen en strijden voor rechtvaardigheid.'

'Het was confronterend en emotioneel. Het onderwerp raakt aan vragen waarop geen gemakkelijke antwoorden bestaan. Tijdens het schrijven merkte ik dat ik voortdurend heen en weer werd geslingerd tussen verschillende perspectieven. Dat vond ik ook het interessante aan Suzanne: zelfs op het einde twijfelt ze aan de moraliteit van alles. Ik hoop dat luisteraars hetzelfde ervaren en vooral worden uitgenodigd verder na te denken.'

'Suzanne is een rebel omdat ze durft te worstelen met haar professionele eed als arts en de verwachtingen van haar omgeving. Ze doet dat niet uit roekeloosheid of egoïsme, maar uit liefde voor haar tweelingzus. En wat is er in deze tijd rebelser dan lief te hebben zonder grenzen?'

'Net zoals Suzanne heb ik de neiging alle problemen op te willen lossen, zeker voor mijn geliefden. Tegelijk bewonder ik haar vermogen om uiteindelijk echt naar haar zus te luisteren, ook wanneer dat haaks staat op wat zij zelf wenst. Dat is een mooie les: soms vraagt liefde niet om een oplossing, maar om aanwezig te blijven bij iets wat je niet kan herstellen.'  

'Extremere bosbranden, mislukte oogsten, waterbommen met overstromingen als gevolg, watertekorten – veel mensen kunnen het zich moeilijk voorstellen tot ze het meemaken', weet schrijver Anna Carlier. 'Ik ben bang voor de toekomst, dat werd alleen maar erger toen ik kinderen op de wereld zette. Ik ben boos op de ongelijkheid in de wereld, die wij hier in het westen in stand houden door ons extreme nood aan consumeren en groeien. Ik ben boos op een achteloos beleid, beleidmakers die een verantwoordelijkheid naast zich neerleggen en niet verder kunnen denken dan vanuit hun eigen geprivilegieerde bubbel.'

'Ze durft buiten haar comfort zone te treden, de leiders van haar land kritisch toe te spreken, moeilijke vragen te stellen. Ze durft actie te voeren, ongehoorzaam te zijn om niet langer genegeerd te worden.'

Ze overwint zichzelf – haar donkertes en hoofdplagen – en durft te verbinden. Dat laatste is essentieel; door die verbinding kan ze opkomen tegen onrecht, durft ze ongehoorzaam te zijn om verandering te eisen. Door die verbinding kan ze deel twee waarmaken van haar heldendom: opkomen tegen onrecht, durven ongehoorzaam te zijn om verandering te eisen wanneer je genegeerd blijft worden.’

'Ik had al veel respect voor de jongeren die opkomen voor een eerlijk klimaatbeleid, en dat is alleen maar gegroeid. Ik vond het ook confronterend omdat ik voor mezelf ook op een punt was gekomen waarbij ik het gevoel had dat activisme de volgende stap was om te zetten als ik mee wou streven naar een beter, eerlijker klimaatbeleid. Maar ik botste enorm op mijn eigen grenzen op dat vlak. Ik probeer er vrede mee te nemen dat ik mijn eigen lijf niet op de barricades werp, maar mijn personages voor me kan laten spreken.'

'Vrijheid, verzet en de positie van vrouwen zijn thema’s die ook in mijn eigen werk als dichter en filmmaker terugkomen', vertelt schrijver Nafiss Nia. 'Mijn persoonlijke verbinding is bovendien sterk: ik ben er geboren en opgegroeid en ken de taal, cultuur en maatschappelijke en religieuze context van binnenuit. Voor het verhaal heb ik me verdiept in getuigenissen van Iraanse vrouwen die zijn gearresteerd, gevangengezet en verhoord. Die verhalen hielpen mij vooral om Roya geen onbevreesde verzetsheld te maken, maar een jonge vrouw die bang is, twijfelt, haar familie mist en toch probeert vast te houden aan haar overtuigingen.' 

'Roya is voor mij een rebel omdat haar verzet klein begint. Ze wil geen held worden, maar weigert te accepteren dat anderen over haar vrijheid en haar lichaam beschikken. Juist haar angst maakt haar moed voor mij geloofwaardig. Ik herken in haar de koppigheid om niet zomaar te accepteren wat onrechtvaardig voelt. Van haar kan ik leren om ook wanneer de consequenties groot worden, vast te houden aan wat ik belangrijk vind.' 

'Mijn roman ‘Wat je van bloed weet’ is een autobiografisch werk over mijn jeugd, ontstaan uit herinneringen aan gebeurtenissen bij ons thuis. Een van de voornaamste redenen dat ik dat boek heb geschreven, is om een stem te geven aan kinderen die zich in soortgelijke situaties bevinden.

'Kinderen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld, krijgen geen gelegenheid hun verhaal te doen', aldus Philip Huff. 'De kinderombudsman kwam vorig jaar nog met een groot rapport waaruit duidelijk werd dat 82,5 procent van de kinderen die opgroeien met huiselijk geweld zegt geen (professionele) hulp te krijgen en zich niet gehoord voelen. Praten is voor hen lastig.'

'Ik vind het altijd interessant om mezelf en de wereld om mij heen beter te begrijpen. Het is een voorrecht dat ik dat met mijn werk kan doen. Ik wist al snel dat ik iets wilde schrijven over enkele onderwerpen die mij fascineren: de ouder-kindverhouding (aan de hand van het gebod: "eert uw vader en uw moeder"), de werkelijkheid van romans, van fictie (als deze podcast), en wat die boeken zeggen over de werkelijkheid van onze wereld, van de non-fictie. Ik probeer altijd te schrijven over dingen waar ik verstand van heb, dus veelal over dingen die ik zelf heb meegemaakt. Ik wilde ook iets doen met de ontvangst en het succes van mijn werk, en het contrast met de ontvangst ervan in mijn eigen omgeving.'

Een boek als David heeft geschreven brengt zijn ouders uiteraard in verlegenheid, omdat het naast hun "waarheid" een andere zet: die van een kind uit een gewelddadig huwelijk. Zo lang als ik me kan herinneren, is hun verhaal belangrijker dan dat van mij.  Met een boek als dat de hoofdpersoon schrijft heeft hij - gekaderd - zijn eigen verhaal willen claim en anderzijds - belangrijker - geprobeerd ruimte te creëren voor kinderen in soortgelijke situaties om te voelen dat er wel een plek is waar ze hun verhaal kunnen vertellen, gehoord kunnen worden.

Dus, in de bredere, hierboven geschetste context: kinderen in gezinnen die opgroeien met huiselijk geweld voelen zich niet serieus genomen in hun verhaal, worstelen intern met de loyaliteit naar hun ouders, en als ze zich dan uitspreken hebben ze een omgeving nodig die het op waarde schat.’

'In Dynacity wordt zelfoptimalisatie en narcisme tot een ideaal verheven', vertelt schrijver Bouke Schut. 'Maar Noa wordt uitgenodigd tot verzet tegen een samenleving waarin men uiteindelijk alleen maar met zijn eigen spiegelbeeld bezig is.'

'Noa is een rebel omdat hij zijn overtuigingen durft los te laten. Hij groeit op in een wereld die op het eerste gezicht rechtvaardig en comfortabel schijnt, en in die wereld wordt hij ook nog eens bewonderd – hij offert dus nogal wat op om tegen het systeem te kunnen opstaan.'  

'In de periode vlak voordat ik Dynamo schreef werd ik erg ziek en verloor ik mijn baan. Plotseling belandde ik aan de rand van de maatschappij: lichaam en werk begonnen elkaar in de weg te staan. Tot dan toe had ik altijd kunnen vertrouwen op mijn gezondheid, dus dat ik me plotseling in deze positie bevond heeft veel indruk op me gemaakt. Die spanning is ongetwijfeld in het schrijfproces van Dynamo geslopen.'