Amal Maatoug: ‘Heb ik wel originele gedachten?’

Waarom lukt het columnist Amal Maatoug maar niet om een idee te bedenken dat niet al eerder door iemand anders is bedacht? Ze duikt in het fenomeen cryptomnesie en komt tot een geruststellende conclusie: origineel zijn is overschat.

Ik houd een lijstje bij met ideeën voor mijn columns. Vandaag moest ik mijn column schrijven, dus ik ga door mijn lijstje heen. Stuk voor stuk briljante ideeën. Nummer één op de lijst: is het moreel verwerpelijk om te stelen bij de Appie? Ik kan mezelf echt verrassen met mijn originaliteit. In Google typ ik de kern van mijn idee om me te verdiepen, maar wat zie ik? ‘We vroegen filosofen of het verwerpelijk is om te stelen bij de zelfscankassa.’ Idee in de prullenbak, op naar de volgende. Dit gebeurt zo’n vijf keer achter elkaar en ik heb geen ideeën meer over. Ik voel interne paniek en de vraag rijst: heb ik wel originele gedachten?

Alle ideeën uit mijn lijstje komen uit mijn eigen brein. Maar zelfs dan is er een kans dat ik ze toch niet echt zelf heb bedacht, en ze onbewust heb gestolen van iemand anders. Het kan namelijk zo zijn dat ik drie weken geleden aan het scrollen was op TikTok en dit idee al langs heb zien komen. Dat ik het onbedoeld heb opgeslagen in mijn onderbewustzijn en denk dat dit een origineel idee is. 

Dit fenomeen heet cryptomnesie. De bekendste voorbeelden hiervan kennen we uit de muziek. George Harrison – je weet wel, van die ene ondergrondse band The Beatles – schreef My sweet lord, zijn eerste single als een soloartiest. Wat bleek: dat nummer leek wel heel erg op het eerder uitgekomen nummer He’s so fine door The Chiffons. Harrison zei dat hij niet intentioneel plagiaat had gepleegd. Maar de rechtbank oordeelde dat hij toch echt heeft gekopieerd wat er in zijn onderbewuste geheugen zat. Zo zijn er meer voorbeelden te noemen – maar daar hebben anderen gelukkig al genoeg artikelen over geschreven. Het stelt me trouwens dan weer wel gerust dat ook genieën als George Harrison niet altijd originele dingen maken. 

Al helemaal nu, in de tijd van social media en scrollen, is het niet gek dat we soms vergeten dat we iets al eerder hebben gezien. We consumeren elke dag zoveel verschillende meningen en ideeën. Ik kan nu al niet meer opnoemen wat voor TikTok’s ik gister allemaal heb gezien – en ik kan je vertellen: dat zijn er best wat. En dat is nog buiten alle boeken en stukken die ik lees, alle borden die ik op straat zie en alle podcasts waar ik naar luister. 

Het is überhaupt best moeilijk om een originele gedachte te hebben. We wonen met zo’n acht miljard mensen op deze planeet, en lopen in de voetsporen van nog eens honderd miljard anderen. De kans dat ik een gedachte heb die niemand van al die mensen ooit heeft gehad is gewoon extreem klein. 

Begrijp me niet verkeerd: dat het idee misschien niet helemaal nieuw is, betekent niet dat je het niet eigen kan maken of er een eigen draai aan kan geven. De beste ideeën ontstaan misschien wel uit ideeën die al bestonden. Niets staat op zichzelf: we gebruiken bestaande woorden om nieuwe woorden uit te leggen. Soms levert het combineren van twee heel onoriginele dingen  iets heel origineels op.

Misschien klinkt dit allemaal best deprimerend. Maar je kan je ook afvragen of het erg is dat we minder origineel zijn dan we denken of nastreven. Het is juist best een geruststellende gedachte dat alles wat ik voel, iemand voor mij waarschijnlijk ook heeft gevoeld. De quarterlife crisis die dagelijks op mij drukt is er al sinds het begin der tijd en hebben miljarden voor mij ook al gevoeld. Ik ben niet bijzonder en dat hoef ik ook niet te zijn. Het is cool aan mens-zijn dat we een soort bewegende blob zijn waarin geen enkele gedachte of gebeurtenis op zichzelf staat. 

Vergeet niet: origineel willen zijn is zo ontzettend onorigineel.