Voetbal is nooit 'alleen maar' een sport

Met de kwartfinales in zicht, is het WK bijna voorbij. De afgelopen weken zagen we hoe supporters elkaar over landsgrenzen heen vonden. We zagen beelden waarbij Mexicaanse voetbalfans feestten met Zuid-Koreaanse fans, en tijdens de zege van het Amerikaanse team tegen Australië, in Seattle, vierden de Amerikanen groot feest. In Nederland keken Oranje- en Marokkofans samen de wedstrijd toen deze twee landen tegen elkaar speelden. 

Maar achter dat feestgedruis gaat een ander verhaal schuil: een verhaal over wie er mag meevieren, en wie niet. Dat wordt dit WK op twee niveaus bepaald: van bovenaf, door instituties die het toernooi aangrijpen om macht en legitimiteit te claimen, en van onderaf, door een samenleving en de media die bij de één een naam geven, en bij de ander een nationaliteit.

Al ruim voor de eerste aftrap waren er zorgen over de Verenigde Staten als gastland, waar het merendeel van de wedstrijden plaatsvindt. Er waren zorgen over grensbeleid, de door de regering-Trump ingestelde reisverboden voor burgers uit negenendertig landen, en het stilleggen van de verwerking van immigratievisa voor vijfenzeventig landen. Sommige van die zorgen bleken terecht: de Somalische scheidsrechter Omar Artan werd de toegang tot de Verenigde Staten geweigerd vlak voor het WK, en de Iraakse spits Aymen Hussein werd bij aankomst zeven uur lang ondervraagd.

Deze incidenten waren geen toeval, maar sloten aan bij een patroon dat ook zichtbaar is in de manier waarop het Amerikaanse ministerie van Binnenlandse Veiligheid (DHS) zich presenteert. Dit ministerie heeft de afgelopen maanden voor flink wat ophef gezorgd. Uit een recent onderzoek van Hatewatch bleek dat sommige afbeeldingen die op de social mediakanalen van DHS verspreid werden, afkomstig waren, of leken op, antisemitische en neonazistische publicaties. Ook rondom het WK postte het DHS een Facebookbericht met witte letters over een foto van het Amerikaanse team: "Defend the Homeland. One Nation, One Homeland, One Team.”

Het gebruik van deze slogan roept een nationalistisch beeld op dat verder gaat dan een sportleus; het doet denken aan Europese nationalistische bewegingen, en gekoppeld aan een sport die drijft op immigranten en gemengde identiteiten, ontstaat er een schrijnende tegenstelling. Datzelfde ministerie dat toezicht houdt op immigratiehandhaving en uitzettingen, hult zich nu in de vlag van een sport waarvan de Amerikaanse aanhang voor een groot deel bestaat uit immigranten en Latino's. Daar komt bij dat fancultuur, zeker rond nationale teams, vaak diepgeworteld is in iemands identiteit. Het wordt niet gezien als slechts een tijdverdrijf of hobby, maar als een wezenlijk onderdeel van persoonlijke identiteit, verankerd in traditie, erfgoed, trots en afkomst. Het inzetten van de WK-koorts, op een moment dat nationale gevoelens hoog oplopen, past in een bredere strategie om nationalistische boodschappen extra kracht bij te zetten. 

Dit bericht van het DHS gaat niet over voetbal. Het is een uitspraak over wie er als Amerikaan telt, en een voorbeeld van hoe overheidsinstellingen collectieve vreugde inzetten om politieke legitimiteit te claimen. Dat is ironisch, aangezien een deel van de spelers van het Amerikaanse team immigrantenwortels heeft. Door zich de overwinning van het team toe te eigenen, maakt de overheid van deze spelers stille aanhangers van haar agenda.

Het bleef bovendien niet bij symboliek. Ook de spelregels van het toernooi zelf bleken niet immuun voor politieke druk. Na de wedstrijd van de VS tegen Bosnië en Herzegovina kreeg Folarin Balogun een rode kaart en een schorsing. Nadat president Trump FIFA-voorzitter Gianni Infantino belde, werd die schorsing in een uitzonderlijke beslissing teruggedraaid. Juist omdat Trump en Infantino al jaren een nauwe relatie onderhouden, laat deze interventie zien hoe poreus de grens tussen politieke macht en autonomie van sport kan zijn. Het WK wordt zo niet alleen gebruikt om nationalistische boodschappen uit te dragen, maar ook om politieke invloed uit te oefenen op het toernooi zelf. 

Wie denkt dat deze politisering van het voetbal alleen van bovenaf komt, of zich beperkt tot de VS, heeft het mis. Ook dichter bij huis bepaalt niet alleen de staat, maar ook de samenleving zelf, wie bij het feest hoort, en wie niet. Na de winst van Marokko op Nederland gingen Marokkaanse supporters de straat op, evenals na de winst op Canada. Al snel werd er gesproken over een “Marokkanen-probleem.” Rellen rondom voetbalwedstrijden zijn niets nieuws: denk aan de Feyenoord-rellen in Rome in 2015, of de rellen in Volendam na een wedstrijd tussen Ajax en FC Groningen in mei van dit jaar. Maar zelden krijgen deze rellen een etnisch label opgeplakt. Ibrahim Afellay omschreef dit dan ook niet als een “Marokkanen-probleem”, maar als een “maatschappelijk probleem.” 

Diezelfde voorwaardelijkheid gold, in omgekeerde vorm, ook voor Oranje zelf. Toen Justin Kluivert, Quinten Timber, en Crysencio Summerville de penalty’s misten tegen Marokko, kregen deze drie spelers massaal racistische en discriminerende berichten van eigen fans. De KNVB deed aangifte van groepsbelediging, en het Openbaar Ministerie startte een onderzoek. Zolang Oranje wint, zijn spelers met een migratieachtergrond onze jongens; zodra ze een penalty missen, wordt diezelfde herkomst tegen hen gebruikt. 

Al deze voorbeelden tonen aan dat sport niet losstaat van politiek. We zien een Amerikaans ministerie dat een teamzege inlijft in een nationalistische boodschap, een president die persoonlijk de spelregels laat ombuigen, een samenleving die feestende fans langs etnische lijnen anders beoordeelt, en fans die hun eigen voetballers afvallen zodra ze een fout maken. Dit zijn geen uitzonderingen op het spel, maar een bevestiging van wat voetbal altijd al is: nooit “gewoon” of “alleen maar” sport. Voetbal kan verbinden, maar het laat ook zien wie er nooit helemaal bij mag horen.