Van ‘jij-dag’ tot ‘woke’: hoe een taalgids tot een rel leidde

Afgelopen 3 april verscheen op een pagina voor “vlijmscherp en ongefilterd nieuws” een artikel over een gelekt document van het Ministerie van OCW. Voor de partijen op de rechterflank reden om in het vragenuur dit ‘grote probleem’ aan de kaak te stellen. 

Wat staat er in het document?
Het betreft een Taalgids Woorden, bedoeld voor de ambtenaren van het ministerie met als doel inclusiever te communiceren. Om 3 voorbeelden te geven: zo worden er achtergrondinformatie en voorbeelden gegeven, komt het gebruik van gebarentaal ter sprake en gaat het ook over het inclusiever communiceren wanneer het aankomt op aanspreekvormen en ander woordgebruik ten behoeve van bijvoorbeeld speciale dagen in het jaar.

Rode lap
Dit werkte voor rechts als een rode lap op een stier. Zo waren de Kamerleden verontwaardigd over “jij-dag”, wat als verbreding gezien zou kunnen worden voor vader- en moederdag. Mensen kunnen, volgens de kamerleden op rechts, niet zelf bepalen wie mensen op zo’n dag in het zonnetje willen zetten en moeten aan de hand van de naam van de speciale dag begeleid worden. Maar er zijn situaties denkbaar dat die benamingen niet alles dekken. Denk bijvoorbeeld aan een kind in een regenbooggezin met ouders van hetzelfde geslacht. Of aan alleenstaande ouders. Of aan kinderen die überhaupt geen ouders meer hebben en met vader- en moederdag tweemaal per jaar op de (harde) feiten worden gedrukt.

Een andere rode lap bleek voor sommige Kamerleden Eid al-Fitr te zijn. Zij vinden de Nederlandse benaming ‘Suikerfeest’ al inclusief genoeg. Eid al-Fitr betekent letterlijk “Feest van het breken van het vasten”, waar dankbaarheid, gebed, familie en liefdadigheid centraal staan. Dat is dus wel wat meer dan het eten van zoetigheden. Waar komt de benaming ‘Suikerfeest’ dan vandaan? Het is een letterlijke vertaling van het Turkse ‘Şeker Bayramı’ maar inmiddels wordt het daar ook steeds vaker het inclusievere/correcte Ramazan Bayramı gebruikt.

Uitspraken Kamerleden
Hieronder zal ik nog een aantal quotes plaatsen, uitgesproken tijdens het Vragenuurtje. Ook zal ik, indien aantoonbaar incorrect of opmerkelijk, erop reageren. 

“Natuurlijk geloof ik, zoals de staatssecretaris ook zegt, dat iedereen met elkaar omgaat op basis van gelijkwaardigheid. Daarom vind ik juist dat dit document alles zo doodslaat. Dit speelt toch allemaal al in het contact van mens tot mens? We stemmen het met elkaar af, we merken dat sommige dingen vervelend zijn of we merken dat dingen een bepaalde context hebben.” - Van Duijvenvoorde (FVD) Alleen voelt het niet voor iedereen alsof er daadwerkelijk gelijkwaardigheid is. Dat komt mede door uitlatingen van bijvoorbeeld (voormalige) kandidaten namens de FvD. Denk bijvoorbeeld aan Yernaz en zijn opmerkingen over intelligentie of naar uitspraken van kandidaten voor de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen.

“Zou het niet handig zij in plaats van het importeren van al die Amerikaanse woke shit dat de staatssecretaris en de minister zich gewoon gaan concentreren op het onderwijs en dit soort onzin gewoon niet door de paper shredder halen?”

“Maar ik heb ook een principiële vraag want in dit werkje staat ook: We vermijden taal die het Westen beter doet lijken. Dus de taal moet gedekoloniseerd worden. Dus mensen mogen niet meer denken blijkbaar, want uw ministerie wil het denken beïnvloeden en het ministerie wil niet dat mensen denken dat het Westen superieur is. Maar het Westen, onze beschaving die alles heeft voortgebracht: die wetenschap, die cultuur, die schrijvers, die muziek, Beethoven, noem het maar op, is toch gewoon superieur? Het Westen ís toch superieur?” - Bosma (PVV)

Toch wel mooi dat de PVV opeens nu cultuur wel belangrijk vindt, als het haar goed uitkomt. Enfin, de

PVV laat zich al jaren beïnvloeden door geldstromen vanuit de VS en Rusland te accepteren en de conservatieve waarden die uit Amerika en Rusland komen, te omarmen. Daarbij is het ook nog eens opvallend dat Bosma ‘paper shredder’ gebruikte in plaats van het Nederlandse woord papierversnipperaar.

“Volgens mij zou ik mezelf niet eens meer een "powervrouw" mogen noemen als dat de strekking zou zijn van het document. Dat is dus niet zo, want ik noem mezelf graag wel een powervrouw.” - Tielen (Staatssecretaris, VVD). 

Het volgende stukje komt letterlijk uit het rapport: “Je kunt natuurlijk wel mannelijke, vrouwelijke en genderneutrale woorden naast elkaar gebruiken wanneer gender relevant is. Gebruik als dat kan de term van iemands eigen voorkeur. Bijvoorbeeld als iemand zichzelf liever ‘brandweervrouw’ noemt.“ Of powervrouw, dus. 

“Is het niet verstandiger om aan iedereen gewoon een exemplaar van het boek "1984" van Orwell te geven? Dan krijgen ze misschien eindelijk een keer in de gaten waar dit uiteindelijk toe leidt, namelijk een dystopische samenleving waarin niemand wil verblijven.” - Keijzer (lid Keijzer)

Toch wel bijzonder dat juist de politiek rechterzijde bekend staat als big brother met cameratoezicht en vervolging van andersdenkenden oftewel tegenstanders (Trump en de VVD), dat juist de conservatieve blokken het juist niet al te nauw nemen met de waarheid (als grootste voorbeelden Trump, Orban (Hongarije) en Johnson (Verenigd Koninkrijk)) en vrijheid van meningsuiting heel belangrijk vinden, tenzij zijzelf hier ‘slachtoffer’ van worden zoals Van der Plas en Keijzer. Dat Keijzer zegt dat Van ‘t Hek het kan zeggen omdat hij cabaretier is, maakt dit niet minder hypocriet. En ach, er zijn genoeg mensen die een Nederland onder volledig rechts bewind dystopisch is met vooral korte termijnvisie, populisme en luchtkastelen waarin de ongelijkheid alleen maar toe gaat nemen. 

Met staatssecretaris Tielen (VVD) heb je als ambtenaar geen vijanden nodig
In de beantwoording van de mondelinge vragen sprak Tielen hardop uit dat de taalgids maar in de kast moet gaan verdwijnen en dat er wel vertrouwd wordt op de professionaliteit van de ambtenaren. Daarmee gaat de bewindvoerder wel voorbij aan de werkgroep die onderzoek heeft gedaan en heeft gewerkt aan de taalgids. Wat de staatssecretaris betreft is de taalgids helemaal niet nodig en deed helemaal geen poging om voor deze ambtenaren op te komen. Sterker nog, deze ambtenaren werden na de opmerkingen van onder andere Bosma (PVV) in de Tweede Kamer voor de bus gegooid. 

Dat bleek wel na de vraag van Stoffer (SGP) of het geld wat de Taalgids gekost heeft (€40.000,-) beter besteed had kunnen worden aan het herstellen van “gaten in de weg of in kapotte sluizen”. Tielen gaf aan dat een hele grote en sympathieke vraag te vinden, maar “ik ben maar staatssecretaris Onderwijs en Emancipatie en ik heb slechts zo’n klein stukje (houdt vingers heel dicht bij elkaar) van het totaal waar wij mee bezig zijn plus we hebben allerlei begrotingsregels over hoe we met dingen omgaan.” Kortom: het is dat het allemaal zo begrotingstechnisch is vastgesteld, maar de taalgids is echt onnodig en betuttelend, aldus de vertegenwoordiger van Kabinet Jetten. Daarmee kregen de ambtenaren niet de steun die men van de werkgever wel mag verwachten. 

Hier aandacht aan besteden?
Waarom schrijf ik dit stuk? Dat was een vraag die vaker dan mij lief is in mijn hoofd op popte tijdens het schrijven. Immers, haatberichten komen steeds vaker voor en daarmee kan ik van alles op mijn hals halen. Bovendien is er niet door de voorzitter van de Tweede Kamer Van Campen tegen de uitspraken opgetreden. Blijkbaar kunnen dit soort uitlatingen zomaar in de Tweede Kamer gedaan worden en daarmee de samenleving nog verder uit elkaar splijten. Toch vind ik het belangrijk dit stuk te schrijven; het zorgt voor een tegengeluid. Zwijgen staat gelijk aan instemmen en normaliseren. Daar wens ik niet aan mee te doen, maar is wel hoe de publieke opinie werkt. 

Ik zie het vooral als iets groters. Het gaat ook over het uitbannen van racisme en discriminatie in de communicatie en te zorgen dat mensen zich welkom op de werkvloer voelen en dat er op een geschikte wijze gecommuniceerd wordt. De vraag is alleen of het niet vechten tegen de bierkaai is. De conservatieve invloeden vanuit de Verenigde Staten en Rusland zijn in Nederland aan het toenemen, de acceptatie in de maatschappij rondom alles wat onder ‘woke’ geschoven kan worden is zicht- en merkbaar aan het dalen. Gevolg: door de afnemende acceptatie (ook merkbaar in stemgedrag bij de verkiezingen) gaan de rechten eerder achteruit dan dat het op z’n minst gelijk blijft. En dat terwijl de rechten nu al niet eens gelijk zijn. 

Racisme
De discussie over de taalgids staat bovendien niet op zichzelf. Dit blijkt ook uit recente voorbeelden. Zo was er op NPO Radio 2 ophef na een interview met Julie Ng, waarbij sprake was van raciaal ongevoelige bejegening. Wat daarna volgde, was minstens zo veelzeggend: in plaats van te luisteren naar wat er mis ging, werd het probleem door velen direct gebagatelliseerd of weggezet als aanstellerij. 

In het document is er bijvoorbeeld ook aandacht voor inclusiever taalgebruik rondom het slavernijverleden en herdenkingsmomenten. Dat is niet zomaar iets: de woorden die we kiezen bepalen mede hoe we naar dat verleden kijken en in hoeverre ongelijkheid wordt erkend. Juist daarom is het opvallend hoe fel de reacties zijn. Wat bedoeld is als een hulpmiddel om zorgvuldiger en inclusiever te communiceren, wordt al snel weggezet als overbodig of ideologisch. Dat contrast zegt eigenlijk genoeg, zeker omdat racisme en uitsluiting voor een deel van de bevolking nog altijd geen theorie zijn, maar dagelijkse realiteit. De vraag is dan ook niet alleen of zo’n taalgids nodig is, maar vooral waarom juist dit zoveel weerstand oproept.

Taal is nooit af
De taal is nooit af, dat geeft de werkgroep verantwoordelijk voor het document als uitgangspunt 6 zelf ook aan. Zolang het Nederlandse koloniale en slavernijverleden in het gebied rondom de Indische Oceaan en in Zuid-Afrika niet erkend wordt, zal er altijd een deel op pagina 23 ontbreken.

Waarschijnlijk moet die geschiedenis eerst echt erkend worden door de Nederlandse overheid en daarmee excuses aangeboden worden, voordat er echt gelijke behandeling is. Daarmee wordt de Taalgids Woorden nog inclusiever. 

Ik begon het stuk te schrijven vanwege het Vragenuur van 7 april naar aanleiding van een debat over Taalgids Woorden van het Ministerie van OCW. Dus in plaats van klagen over dat niet alles meer gezegd zou kunnen worden, zouden de Kamerleden en het kabinet zich beter kunnen richten op dat iedereen op een fijne en veilige manier kunnen samenleven, waar men niet op basis van seksuele voorkeur, afkomst of genderidentiteit benadeeld/beledigd et cetera kunnen worden. 

Na het optreden van Tielen zie ik het somber in. Niet omdat een taalgids op zichzelf het verschil maakt, maar omdat de weerstand ertegen laat zien hoe weinig ruimte er is voor iets basaals als zorgvuldige en inclusieve communicatie.