Troonpretendent Reza Pahlavi stamt uit een patserige nepdynastie

Zijn vader wist de wereld wijs te maken dat sjah geen vorst betekent maar keizer

Onder Iraanse ballingen verheft zich steeds luider de stem van Reza Pahlavi, zoon van de in 1979 verdreven sjah. Hij presenteert zich met nadruk als de erfgenaam van zijn vader en ijvert voor het herstel van de monarchie. Rechtse kringen juichen hem toe als een authentieke leider. Tot zijn fans in Nederland behoort professor Afshin Ellian, in kringen van de Telegraaf en WNL bekend als criticus van de multiculturele samenleving en buitengewoon rechts commentator over van alles en nog wat.

In dit soort kringen dus wordt de sjah in spe op het schild geheven.

De echte aristocratie van Iran heeft altijd de neus opgehaald voor de Pahlavi-dynastie. Reza’s gelijknamige overgrootvader, kwam in 1925 op de troon nadat hij daartoe door een zogenaamde constitutionele vergadering was opgeroepen. Reza Khan was begonnen als gewoon soldaat bij de Perzische kozakken. Daar klom hij snel op. Reza was na een succesvolle mars met zijn getrouwen naar Teheran sinds 1921 al de feitelijke machthebber. Voor de vorm liet hij de legitieme sjah uit de dynastie der Kadjaren nog een paar jaar zitten.

De Kadjaren waren wél van zeer aristocratische afkomst. Zij konden bogen op een geschiedenis van eeuwen. Merkwaardig detail: een zijtak van de familie behoorde tot de allerhoogste adel van Rusland. Zij waren kind aan huis bij de tsaren.

Rusland probeerde traditioneel invloed te krijgen aan het hof in Teheran. Dat gebeurde beurtelings met slijmen en oorlog. In de achttiende en de negentiende eeuw veroverde Rusland Azerbeidzjan op de Perzische monarchie. Het had zeker door kunnen stoten tot de Indische Oceaan als Engeland – via de kolonie Brits Indië een actieve speler in het gebied – dit niet had voorkomen. Uiteindelijk kwam het erop neer dat de Russen in het noorden een invloedssfeer bezaten en de Britten in het Zuiden van het land.

De sjahs uit de dynastie der Kadjaren konden in het algemeen niet goed omgaan met moderniseringen uit het westen. Dit werd des te acuter na de ontdekking van grote olievoorraden, die sinds 1909 werden geëxploiteerd door de Anglo Persian Oil Company.

Dat leidde tot veel chaos en ontevredenheid van allerlei snit. Westers beïnvloede intellectuelen wilden het land moderniseren, de mensen die het oor van de massa hadden, juist niet.

In deze onrustige sfeer kon Reza Pahlavi de macht grijpen. Hij kreeg daarbij actieve hulp van de Britten, die in hem een geschikte marionet zagen. Nadat hij zich meester had gemaakt van de pauwentroon begon hij een van bovenaf opgelegde modernisering. Die pauwentroon was overigens in de achttiende eeuw door een van zijn voorgangers uit Delhi geroofd.

De nieuwbakken sjah Reza keek vol bewondering naar de manier waarop Kemal Atatürk het in buurland Turkije met harde hand aanpakte. Als kozak toch al geen doetje nam hij dat over. Hij liet op forse schaal spoorlijnen en autowegen aanleggen. Hij stichtte een onderwijspiramide geschoeid op westerse leest waar jongens en meisjes bij elkaar in de klas zaten. Hij bevorderde het dragen van Europese kledij en bestreed chador en sluier. De sjiitische geestelijkheid van mollahs en ayatollahs hield hij stevig onder de duim. Particuliere scholen met een religieus karakter werden gesloten. In 1936 begon Reza sjah de beweging voor het ontwaken der vrouw.

Als militair breidde hij ondertussen het leger fors uit. Al duizend jaar hadden de Iranse heersers zich opgeworpen als verdedigers van de Sjiitische islam tegen Soennitische machten zoals het Ottomaanse rijk. Het geloof was de eenmakende factor in hun multiculturele rijk want het is een grote misvatting om Iran te beschouwen als een etnisch homogene staat. Het tegendeel is waar. Reza Sjah onderdrukte de niet-Perzische minderheden. Met name de nomadische volkeren pakte hij keihard aan. Zij kregen vaste woonplaatsen toegewezen. Als het dienstig was, gingen zijn soldaten een bloedbad niet uit de weg.

Sjah Reza Pahlavi benadrukte in de identiteit van zijn land niet het islamitische maar het Perzische element. Hij beschouwde zich als een opvolger van Perzische koningen uit de oudheid, zoals Darius en Xerxes of de Sassaniden die bijwijlen het Romeinse en Byzantijnse Rijk in het nauw brachten. Dat was allemaal voor het optreden van de profeet Mohammed, toen vorst en volk de leer van de profeet Zarathoestra volgden met vuuroffers ende eeuwige strijd tussen goed en kwaad, gepersonifieerd door de goden Ormoezd en Ahriman. Uiteraard was dit een gruwel in de ogen van moslims.

Verdenking van oppositie betekende een gang naar martelkamer en rechtbank voor een schijnproces. In de jaren dertig vonden zelfs binnen de regering zuiveringen plaats.

Ondertussen merkten de Britten dat sjah Reza zich aan hun adviezen steeds minder gelegen liet liggen. Met de Russen lag hij ernstiger overhoop vanwege de overwinning van het communisme.

In plaats daarvan zocht sjah Reza steun bij Duitsland, zeker nadat Hitler daar aan de macht gekomen was. De Nazi´s heetten dat meer dan welkom. Perzisch is een indo-Europese en geen semitische taal. Reza Sjah onderstreepte dat door in 1935 de wereld te vragen voor zijn land niet langer het woord Perzië te gebruiken maar het inheemse Iran. Dat betekent land van de Ariërs. Ook met de Amerikanen knoopte hij banden aan.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog bleef Reza sjah neutraal maar zijn sympathie voor de Führer was zonneklaar. Na Hitlers aanval op de Sovjet-Unie namen de Britten en de Russen geen risico meer. Samen bezetten zij het land. Het leger waar Sjah Reza zo trots op was, maakte niets klaar. De overwinnaars dwongen hem af te treden ten gunste van zijn 22-jarige zoon Mohammed Reza. Hij werd verbannen naar de Britse kolonie Mauritius waar hij in 1944 overleed.

De bezetters dwongen de nieuwe sjah tot het afkondigen van een algemene amnestie. Het Rode Leger beschermde de tot dan toe scherp vervolgde communisten.

De nieuwe sjah bleek een groot liefhebber van Amerikaanse auto’s uit het dure segment. Hij hield er voor het overige ook een zeer luxueuze levensstijl op na, op het uitzinnige af. Politiek toonde Moohammed Reza zich aanvankelijk liberaal. Dat moest ook wel met zo´n bezetting. Iran werd een soort constitutionele monarchie. Dat bleef aanvankelijk zo nadat de bezetters zich hadden teruggetrokken. Sinds 1950 werkte Mohammed Reza met de nationalistische premier Mohammed Mossadeq. Deze wilde de door Britten en Amerikanen beheerste olie-industrie nationaliseren zodat de baten meer bij het volk terecht zouden komen. Daarop organiseerden de MI5 en de CIA een staatsgreep, die Mohammed Reza in staat stelde de dictatuur te herstellen.

Hij begon een radicaal moderniseringsbeleid waarbij hij zijn oren liet hangen naar Amerikaanse adviseurs. Daarbij probeerde de sjah het land een westerse levensstijl op te leggen. Zelf gaf hij met zijn opzichtige hof het voorbeeld.

In Europa en de Verenigde Staten stond de sjah bekend als een gezellige playboy en hartenbreker, die alle sympathie verdiende. Vooral omdat hij zo hard optrad tegen het communistische gevaar. Mohammed Reza slaagde er zelfs in de wereld wijs te maken dat sjah geen vorst betekende maar keizer. Zijn populariteit steeg tot een hoogtepunt toen hij de half-Duitse Soraya huwde. Van dat moment af was de belangstelling voor beider wedervaren zo groot dat in Duitsland bladen à la Privé of Story bekend stonden als de Sorayapresse. Mohammed Reza scheidde van haar omdat ze hem geen zoon schonk. Na een intermezzo huwde hij Farah Diba, de moeder van de huidige troonpretendent. Zij is nog steeds in leven en pendelt tussen Parijs en de Verenigde Staten.

Mohammed Reza toonde zich een trouw bondgenoot van de Verenigde Staten. In dat kader sloot hij vriendschap met Israël, dat adviseurs stuurde voor het moderniseringsbeleid. Hij was een hoeksteen van de Cento, een NAVO voor het Midden-Oosten, die de Verenigde Staten zonder veel succes probeerde te vormen.

Mohammed Reza stond bij dit alles een Iran voor ogen met een moderne industrie en een kapitalistische landbouw. Hij ging daarbij zo ruw te werk dat hij regelmatig juist schade aanrichtte. Een voorbeeld is de Witte Revolutie op het platteland die bedoeld was om een eind te maken aan feodale verhoudingen en de teelten te moderniseren. In de praktijk waren het alleen grotere boeren die hiervan profiteerden terwijl kleine pachters die een deel van hun oogst aan de grondeigenaren moesten afstaan en landarbeiders min of meer met lege handen bleven staan. Over het algemeen bracht het moderniseringsbeleid bij grote delen van de bevolking onzekerheid teweeg. Men voelde zich eerder bedreigd dan geholpen ook waar dat objectief gezien niet het geval was.

Wie kritiek had – van welke aard dan ook – had grote kans kennis te maken met de goed geoutilleerde martelkamers van de geheime dienst Savak.

De onderdrukking leidde tot steeds meer verzet. Niet alleen marxistisch beïnvloede studenten kwamen in opstand maar ook de Sjiitische geestelijken. Hun leiders moesten vluchten onder wie ayatollah Khomeiny die eerste een toevluchtsoord vond in Irak en daarna in Frankrijk.

Dat hij van daaruit zijn activiteiten kon voortzetten, gaf blijk van het feit dat Mohammed Reza zijn steun uit het westen begon te verliezen. Het eerste blijk daarvan waren enorme studentenrellen in west Berlijn, waar Mohammed Reza – op staatsbezoek in West-Duitsland – verwachtte een triomftocht te houden. Naarmate de tijd vorderde, werd zijn gedrag zo bizar dat het voor Europese en Amerikaanse leiders steeds moeilijker werd zich met hem te associëren. Er kwamen steeds meer berichten naar buiten over de singuliere wreedheid van de Savak. De sjah maakte zich belachelijk met een krankzinnig festival in Persepolis waar zich belangrijke ruïnes bevonden uit het Perzische rijk van voor de jaartelling. Het was de bedoeling daarmee het 2500-jarig bestaan van Iran te vieren.

Binnenlands begonnen steeds meer aanhangers zich van hem los e maken. Er brak een opstand uit waarin links en de ayatollahs een monsterverbond aangingen. Door alles en iedereen en in het bijzonder door zijn bondgenoten in het Westen verlaten moest Mohammed Reza vluchten.

Tiran, nouveau riche patser uit een nepdynastie. De meest gehate heerser uit 2500 jaar Iranese geschiedenis. In 1980 overleed hij.

Zijn oudste zoon Reza, die nu zo nadrukkelijk naar buiten treedt, sleept deze geschiedenis met zich mee. Het is dan ook de vraag of hij werkelijk veel gezag geniet onder de Iraanse opstandelingen. Het zal in ieder geval niet meevallen voor deze 65-jarige oude heer om deze oude plunje van zich af te schudden.

Als de Iraniërs de monarchie willen herstellen kunnen ze misschien eens kijken of er onder de oude serieuze dynastie der Kadjaren nog iemand te vinden is die graag constitutioneel vorst wil worden. Dat hebben de Britten ook nog even overwogen, toen ze in 1941 Reza hadden afgezet.

Bekijk hier een documentaire over de krankzinnige viering van Irans 2500-jarig bestaan in 1971:

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: censuur in de EU?