Project Apex, macht zonder tegenmacht

Deze week diende SpaceX zijn beursintroductie in bij de Amerikaanse beurswaakhond SEC. Interne codenaam: Project Apex. Een apex is een top, maar ook het punt waarop iets niet verder kan groeien zonder alles onder zich te verpletteren. Wat kunnen de gevolgen zijn van een man met zoveel macht.

Maar laten we om te beginnen eens kijken naar de financiën. Iets waarmee hij nog rijker wordt. De beoogde waardering is 1,75 biljoen dollar. Beoogd op te halen kapitaal: 75 miljard dollar, meer dan het dubbele van het vorige record, Saudi Aramco in 2019. 1,75 biljoen dollar is meer dan het bruto binnenlands product van Nederland en België samen. Het is groter dan de economie van Australië. En het gaat niet om een democratische natie met scholen, ziekenhuizen en gekozen bestuurders. Het gaat om één bedrijf. En achter dat bedrijf: één man.

Dit is een buitengewoon grote beursgang. SpaceX heeft zijn raketactiviteiten, Starlink én het AI-bedrijf xAI inmiddels samengevoegd onder één structuur. Ruimtetransport, satellietinternet, kunstmatige intelligentie en sociale media, onder één dak, in één hand.

Hier ontstaat een ecosysteem van convergerende exponentiële technologieën. Starlink geeft internet aan afgelegen gebieden en oorlogsgebieden. Starship herdefinieert ruimtetransport. xAI concurreert met de grootste AI-labs ter wereld. En X vormt het publieke debat van miljoenen mensen.

Musk heeft eerder laten zien wat hij kan. Bij Tesla versnelde hij de mondiale overgang naar elektrisch rijden op een manier die overheden en traditionele autofabrikanten jarenlang hadden uitgesteld. Bij SpaceX maakte hij ruimtevaart betaalbaar en herhaalbaar waar NASA en Boeing dat niet lukte.

Geen democratische verantwoording
Hij is een van de grootste innovators ook. Maar tegelijkertijd iemand die geen tegenspraak duld. En met zo’n machtig ecosysteem wat zich bijna gedraagt als een natie is tegenkracht cruciaal voor onze toekomst zonder enige vorm van democratie.

Democratische verantwoording rust op een paar fundamentele pijlers: transparantie, controleerbaarheid, en de mogelijkheid om macht terug te draaien. Bij SpaceX na de beursgang ontbreekt elk van die drie. Minder dan 5 procent van de aandelen wordt bij de beursgang verhandeld, terwijl de waardering al gebaseerd is op omzetprojecties van over 10 tot 15 jaar. Musk behoudt stemcontrole, zoals hij eerder bij Tesla deed. Aandeelhouders krijgen een financieel belang, maar geen echte zeggenschap.

Wereldwijde afhankelijkheid van Starlink
Tegelijkertijd controleert hij infrastructuur waarvan burgers wereldwijd afhankelijk zijn. Starlink heeft meer dan 10 miljoen abonnees, en is in sommige regio's de enige verbinding met de buitenwereld. Dat is vitale infrastructuur, zonder regulering, zonder publiek toezicht, zonder democratisch mandaat.

In 2022 weigerde Musk eigenmachtig om Starlink-dekking uit te breiden naar de bezette Krim, op het moment dat Oekraïne een aanval uitvoerde op de Russische vloot. Oekraïense onderzeedrones verloren hun verbinding en spoelden aan voor de kust.

De officiële verklaring: Starlink was bedoeld voor vreedzame doeleinden, niet voor oorlog. De werkelijke reden, volgens biograaf Walter Isaacson: Musk was persoonlijk bang dat een succesvolle aanval Poetin zou aanzetten tot een nucleaire vergeldingsactie. Er was hierover geen overleg met bondgenoten. Geen toetsing door een rechtbank. Geen parlementair debat. Musk maakte zelf een geopolitieke inschatting over kernoorlog.

Zijn vrees bleek ongegrond. Rusland heeft nooit kernwapens ingezet, ook niet na de tientallen Oekraïense aanvallen op de Krim die daarna volgden. Maar westerse regeringen stonden machteloos. Het was een privébedrijf dat bij monde van Musk deze beslissing nam.

Op X heeft onderzoek aangetoond dat Musk na de overname systematisch zijn eigen berichten boostte en critici onderdrukte. De eigenaar van het debatplatform bepaalt wie gehoord wordt, en wie niet. Dat is informatiecontrole bepaald door een man.

Uitkleedfunctie als verdienmodel
En dan de Grok-affaire van begin dit jaar. De AI van xAI genereerde in negen dagen meer dan 4,4 miljoen afbeeldingen, waaronder 1,8 miljoen geseksualiseerde afbeeldingen van vrouwen en naar schatting 23.000 die seksueel misbruik van kinderen uitbeelden. De eerste reactie van X op mediaverzoeken: "de media liegt." Pas na internationale druk uit het Verenigd Koninkrijk, de EU en Californië greep het bedrijf in. En zelfs daarna bleken de maatregelen onvoldoende: een Nederlandse rechter constateerde in maart 2026 dat de functie nog steeds actief was op dezelfde dag dat xAI categorisch ontkende dat dit het geval was. Musk gaf aan dat het alleen nog voor betaalde accounts beschikbaar was. Daarmee maakte hij van de functie een verdienmodel.

Beinvloeding anti-trans beleid
Zijn anti-trans retoriek, waarmee hij zijn eigen trans dochter publiekelijk deadnamede en haar beschreef als "gedood door het woke mind virus", is niet privé gebleven. Als financier van de Trump-campagne en tijdelijk officieus lid van diens regering maakte hij deel uit van een politiek klimaat waarin trans mensen systematisch worden gewist uit overheidsbeleid en gezondheidszorg. Of hij die maatregelen direct aanstuurde, is secundair. Dat zijn woorden politieke werking hebben gekregen, is gedocumenteerd.

De convergentie van technologieën die Musk in handen heeft, maakt de afwezigheid van checks and balances structureel gevaarlijker dan bij eerdere machtsconcentraties. Eén persoon die ruimtetransport, satellietinternet, AI en publieke informatiestromen beheert, heeft een reikwijdte die geen enkel historisch precedent kent. Zou dezelfde technologische versnelling ook zonder deze mate van machtsconcentratie hebben plaatsgevonden? Waarschijnlijk niet. Musk is een versneller. Maar mag dat ten koste gaan van onze democratische waarden?

Wat er nodig is
De beursgang van SpaceX is een politiek moment, niet alleen een financieel moment. Het is het moment waarop samenlevingen en wetgevers de vraag moeten stellen die ze bij big tech te lang hebben uitgesteld: welke infrastructuur mag in private handen zijn, en onder welke voorwaarden?

Dat betekent niet dat innovatie moet worden geremd. Daar ben ik geen voorstander van. Ik denk dat vooruitgang ons echt vooruit kan helpen. Maar dat betekent niet dat innovatie, hoe indrukwekkend ook, geen ontheffing geeft van publieke verantwoording. Democratieën hebben het recht, en de plicht, om te bepalen wie vitale infrastructuur beheert, op welke voorwaarden, en met welk toezicht. Niet achteraf. Nu.