President Trump is een kind in opstand en dat toont onze toekomst

Zondag bleek één kritische vraag van NBC-journaliste Kristen Welker genoeg voor de president van de machtigste liberale democratie om weg te lopen uit het gesprek. Ze vroeg de Amerikaanse president naar het bewijs voor zijn claim dat er fraude wordt gepleegd bij lokale verkiezingen in Californië. “Jullie zijn een eenzijdig, corrupt netwerk”, was het enige wat Trump kwijt wilde.

Trump is het symptoom, niet de oorzaak
Ik keek naar dit tafereel, maar niet met de blik van de gemiddelde toeschouwer die geamuseerd of verbolgen is over wie er in het Witte Huis de scepter zwaait. Mijn vraag was groter: wat zegt dit over ons allemaal? Wat zegt de huidige machthebber van het Westen over de staat van onze beschaving? Wat hebben we van onze samenleving gemaakt, en hoe ontsnappen we aan deze bedroevende, benauwende tijd? Trump is immers geen uitzondering, noch de veroorzaker van dit tijdperk. Hij is het symptoom van een ontspoorde individualisering, modernisering en economisering.

Westerse democratieën worden geteisterd door een ordinaire variant van populisme die zijn weerga niet kent. Het overspoelt talkshows, columns, podcasts en socialemediakanalen. Het is een aanstekelijke taal en toon die onze omgang verruwt, oppervlakkig maakt en leegzuigt. Gedreven door een mimetische drang bootsen we na wie het vaakst in beeld is, in de hoop mee te tellen. In deze hoogtijdagen van de aandachtseconomie – waarin diepe persoonlijke verbinding schaars is – geldt: hoe kinderlijker, egocentrischer en grofmaziger je als volwassene stampvoet, op des te meer camera's en podia kun je rekenen. Het is levensgevaarlijk als zulke populisten de hoogste troon beklimmen en zagen aan de fundamenten van onze beschaving. Dat zagen we live op tv: een president die de media, de vierde macht, kleineert en vermorzelt, in plaats van zijn rol waardig te vervullen door hen met egard te woord te staan.

Hoe zijn we hier terechtgekomen?
Dit gedrag past bij een samenleving waarin sociale verbanden zijn verpulverd. De cultuur van "me, myself & I", de mythe van de "eigen keuze" en het dogma van de "eigen verantwoordelijkheid" vormen inmiddels het betonrot van ons sociaal weefsel. Onze maatschappij heeft ingeleverd op sociale weerbaarheid en is een prooi geworden voor manipulatieve krachten. Zelfs in ons praktisch ingestelde Nederland wordt aan alle vormen van weerbaarheid gedacht, behalve aan deze afbrokkelende sociale basis.

We vergelijken de opkomst van dit type populisme vaak tevergeefs met het fascisme uit het verleden, omdat het ons historisch houvast biedt. Toch kan ik in de politieke performance van bullebak Trump, hoezeer ik ook mijn best doe, geen verlangen naar de Übermensch herkennen, noch een Il Duce die flirtte met de dadaïsten. Begrijp me niet verkeerd: Hitler en Mussolini waren vreselijke monsters met duistere, destructieve fantasieën. Maar zij waren uit heel ander hout gesneden.

Voor de camera van NBC zat simpelweg een groot kind te jennen, te mekkeren en te stampvoeten. Groots in de manipulatie van zijn eveneens kinderlijke publiek, maar in wezen een klein ventje. Een kind dat nooit groot hoefde of wilde worden, omdat het besef ontbreekt dat volwassenheid een levensseizoen is dat vraagt om zelfbeheersing en verantwoordelijkheid.

We hebben als samenleving verleerd kinderen in te wijden in de volwassenheid. We eren de verschillende levensfasen niet meer, noch de riten die ze betekenis geven. Ouderen worden gedwongen mee te draaien in de prestatiemachinerie, zolang ze economisch rendabel zijn. Het ontbreekt ons aan 'ouderlingen' die de jeugd kunnen gidsen. Prestatietoetsen en IQ-testen bepalen de toekomst van een kind; niet het karakter, aard of relationele verbondenheid. De toekomst van de generatie van morgen is volledig afgestemd op de raderen van het kapitaal. De stap naar volwassenheid is zo geen geheiligde transformatie, maar het betreden van een productiviteitsdwangbuis. Deze ontzielde rite de passage levert geen rijping op, maar een samenleving die kolkt van onbehagen.

Wanneer de economisering doorschiet, individuele vrijheid een egocentrisch dogma wordt en ouderen louter als onproductief worden beschouwd, ontstaat er een maatschappij die weliswaar superproductief en materieel rijk is, maar met een gapend gat in de maag kampt. Dat gat is niet te vullen met tonnen consumptie, want het is een existentieel en sociaal gemis. In zo'n verweesde samenleving hijst men een boos, groot kind als Donald Trump op het schild.

Dat stemde tot nadenken bij dit mismoedige tafereel. Het bekende Afrikaanse gezegde luidt: “it takes a village to raise a child.” Zie door Trump wat er gebeurt als die opvoedende gemeenschap er niet meer is.