Populisme en demagogie

Ilja Leonard Pfeiffer is van mening dat de klassieke Atheense democratie op het eind van de 5e eeuw v. Chr. in verval geraakte. Hij meent dat die was ontaard in een ochlocratie, een dictatuur van de massa en is ervan overtuigd dat wij ons tegenwoordig in Nederland ook in een ochlocratie bevinden, waarbij politici bang zijn voor de publieke opinie. [Ilja Leonard Pfeiffer, Alkibiades, 2023]

Het is echter een misvatting dat de klassieke democratie vanaf 400 v. Chr. in verval raakte. Zij toonde juist een grote veerkracht en een bijzonder leervermogen. De term ochlocratie werd door de eigentijdse critici (Plato en Aristoteles) gebruikt om het heersende politiek systeem in diskrediet te brengen. Zij zetten de burgerij neer als een domme massa, die besluiten vanuit de onderbuik nam. Deze critici opteerden voor een aristocratie, een elite van ‘wijze’ burgers.

Was Nederland maar een ochlocratie, een land waar de massa van het volk in haar wijsheid de dienst uitmaakte. Nederland is eerder een aristocratie waarin het volk eens in de 4 jaar vertegenwoordigers mag kiezen uit een elite van academisch opgeleiden, die geïnfecteerd zijn door de neoliberale ideologie en van daaruit vooral opkomen voor de belangen van kapitaalbezitters.

De Nomotheten
De Atheense democratie dreigde op het eind van de 5e eeuw v. Chr. een ochlocratie in de negatieve betekenis van de term te worden. Demagogen (waaronder Alkibiades) haalden de burgerij in de wetgevende Volksvergadering, die door zo’n 6000 man werd bezocht, over om voor riskante militaire operaties te stemmen. Er vonden in die periode ook twee autocratische staatsgrepen plaats, die wel snel werden overwonnen.

De Atheners beseften dat hun Volksvergadering veelal een speelveld van populisme was geworden waar heftige emoties in plaats van redelijke afweging het stemgedrag bepaalden.

De Volksvergadering besloot toen om een tweede wetgevend orgaan in het leven te roepen dat het belangrijkste deel van de wetgeving van haar zou moeten overnemen. Deze Nomotheten (wetgevers) waren een panel van burgers van minimaal 30, in tegenstelling tot de Volksvergadering die een minimum leeftijd van 20 jaar kende. Per zitting kwamen 501, 1001 of 1501 burgers (altijd met een oneven aantal, opdat de stemmen niet konden staken), die ingeloot waren uit een groep van 6000 man, die onder ede hadden beloofd zich aan de wetten te houden, bijeen.

De procedure was dezelfde als in de Volksrechtbanken. Men luisterde naar een medeburger die een pleidooi vóór het wetsvoorstel hield en naar één die een pleidooi tegen het wetsvoorstel hield. Uiteindelijk werd er via een geheime stemming een oordeel uitgesproken. In de Volksvergadering werd er via handopsteken gestemd.

Uiteindelijk waren het de Macedonische veroveraars die het stelsel in 323 v. Chr. ontmantelden. [Mogens Herman Hansen, 'The Athenian Democracy in the Age of Demosthenes', 1991/99 - Josiah Ober,  'Mass and Elite in Democratic Athens', 1989]

Parlementarisme en populisme
Het gevaar van populisme en demagogie bestaat ook in ons politiek stelsel. We hoeven maar naar het Duitsland van het interbellum te kijken om te begrijpen hoe dit zwakke democratische stelsel gewoon wordt afgeschaft door een meerderheidsbesluit, dat de Rijkskanselier (premier) in 1933 voor jaren een blanco volmacht gaf. Zo'n scenario dreigt momenteel weer.

We zien dus dat een Volksvergadering-democratie en een parlementair stelsel beide zeer gevoelig zijn voor ontaarding in een autocratie.

De Atheners kozen, zoals we zagen als remedie om de leeftijdsgrens te verhogen, kleinere ingelote groepen samen te stellen en geheime stemming in te voeren.

Loting en deliberatie
Wij zouden het idee van loting moeten combineren met deliberatie in kleine groepen, debat gebaseerd op argumentatie, waarbij je laten overtuigen even belangrijk is als de ander te willen overtuigen. Daarvoor is nog niet zo lang geleden het idee van wetgevende Burgerberaden bedacht en er is ook de afgelopen 15 jaar ook al wereldwijd en op verschillende niveaus mee geëxperimenteerd en de resultaten zijn ronduit bemoedigend, maar er bestaat, ook hier geen garantie dat zo'n democratie niet in verval raakt. We moeten er dan tegelijk wel voor zorgen dat demagogen en lobbyisten van buiten geen kans krijgen om met de deelnemers in contact te treden om ze te kunnen beïnvloeden. De media zullen zich tijdens de zittingen van bijvoorbeeld Burgerberaden ook terughoudend moeten opstellen.