Oproepen tot vrede maakt je geen 'nuttige idioot'

Afgelopen donderdag vroeg Rob de Wijk zich in Trouw af waarom de vredesdemonstranten op de Dam van ‘Stop de oorlogskoorts’ niet liever tegen Poetin protesteerden. Het antwoord is eenvoudig: op Poetins doen en laten hebben wij helaas weinig directe invloed. Wat we wel kunnen doen is kritiek leveren op het totale gebrek aan pogingen tot diplomatie en de voortdurende militarisering van onze samenleving. Dergelijke kritiek is niet per definitie steun aan Poetin of ontkenning van Russische agressie. Het gesprek over deze kwesties moet open blijven en kritiek mag niet zonder meer afgedaan worden als onzin, of zoals ik ergens op het internet las, als ‘anti-Nederlands’. Daar schiet niemand iets mee op.

Natuurlijk is het Kremlin schuldig aan de illegale invasie van Oekraïne. Natuurlijk mogen Oekraïners niet aan hun lot worden overgelaten. Maar daaruit volgt niet dat iedere vraag over de prijs van een groeiende oorlogseconomie verdacht is, laat staan dat zij het product van Russische propaganda zou zijn. Want de rekening komt wel degelijk ergens terecht. Een hoger defensiebudget betekent keuzes maken over woningbouw, zorg, onderwijs, sociale zekerheid en klimaatbeleid. De vraag of herbewapening ten koste mag gaan van sociale voorzieningen is daarom niet naïef, maar een vraag die wij onszelf móeten stellen. Wie die vraag beantwoordt door de steller een ‘nuttige idioot’ te noemen, hoeft inhoudelijk nergens meer op in te gaan.

Dat is precies het probleem met de oorlogstaal die in Nederland steeds normaler wordt. Angst wordt ingezet als politiek instrument. Tegenstanders van verdere bewapening worden weggezet als handlangers, terwijl diplomatie gelijk wordt gesteld aan capitulatie. In Oekraïne sterven mensen aan beide zijden van de frontlijn. Oekraïense militairen verdedigen hun land tegen een brute invasie. Russische militairen vechten in dienst van een autoritair regime dat hen naar het front stuurt, vaak uit armoede, onder dwang of in een klimaat waarin verzet grote persoonlijke risico’s kent.

Juist daarom is het zo schrijnend dat Rob de Wijk in zijn opiniestuk schrijft dat ‘ontregelen de Russen kennelijk in de genen zit.’ Die uitspraak is een onomwonden racistische verdachtmaking van een heel volk. Alsof miljoenen Russen een aangeboren neiging tot ontwrichting delen. Datsoort taalgebruik lijkt steeds vaker voor te komen en is ontzettend schadelijk en respectloos tegenover de Russen die zich verzetten tegen Poetins dictatuur, of de mensen die tegen wil en dank naar het front gestuurd worden. Bovendien kent de suggestie dat Slavische volkeren door hun afkomst minder rationeel, minder beschaafd of van nature gevaarlijk zouden zijn, een duistere Europese geschiedenis. In nazi-propaganda werden Russen en andere Slavische volkeren eveneens voorgesteld als biologisch inferieur en fundamenteel bedreigend. Russofobie, in combinatie met antisemitisme en anticommunisme, was een belangrijk instrument om Duitsland te mobiliseren en Europeanen naar het Oostfront te sturen. Taal over wat ‘in de genen’ zou zitten is absoluut onaanvaardbaar, om wie het ook gaat. Het is vanzelfsprekend dat we kritisch moeten zijn op het Kremlin. Maar kritiek op een regering, een leger of een imperialistische doctrine is iets anders dan miljoenen mensen verdacht maken om hun afkomst.

Wie dat verschil loslaat, neemt precies de stap die oorlogstaal altijd van ons vraagt: eerst wordt een ‘vijandig volk’ een collectief probleem, daarna wordt geweld tegen dat volk gemakkelijker denkbaar.

Die retoriek beperkt zich bovendien niet tot Rusland. Ook over Iran, China en andere geopolitieke 'vijanden' wordt steeds vaker gesproken in een taal van noodzakelijke confrontatie. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte noemde de Amerikaanse oorlog tegen Iran onlangs ‘absolutely essential’ en zei vervolgens: ‘It should be us taking care of the Houthis and the Red Sea.’ Ook daar geldt dat het volkomen terecht is om kritiek te hebben op het Iraanse regime. Het gevaar is alleen dat we oorlog als vanzelfsprekend noodzakelijk gaan zien en dat onze ‘tegenstanders’ ontmenselijkt worden. Daarmee doen we veel te gemakkelijk over de vele onschuldige slachtoffers van oorlog, zowel aan de zijde van de ‘vijand’ als aan onze zijde, als we niet oppassen.

Aandringen op diplomatie, ontwapening en de-escalatie is geen knieval voor autocraten, maar een poging te voorkomen dat autoritaire regimes én westerse militaire reflexen samen de wereld verder richting oorlog duwen. De vredesdemonstranten verdienen het niet om verdacht te worden gemaakt. Zij stellen juist een ongemakkelijke vraag over onze collectieve waarden als samenleving. Die vraag moeten we serieus nemen, want er staat veel op het spel.