Onze pensioenen dragen bij aan een onleefbare toekomst

Door: Jules Swinkels & Ramz Fakhreddine

Een speciaal voor het Amerikaanse ICE ontwikkelde gebruiksvriendelijke app waarmee het immigratieagentschap jacht maakt op immigranten en tegenstanders. Een surveillancesysteem om burgers te volgen door hun telefoons te traceren zonder gerechtelijk bevel. Een systeem dat actief social media scant op ‘negatieve sentimenten’, en delers van dergelijke sentimenten analyseert om hun offline identiteit in beeld te brengen. AI-gestuurde systemen om militaire doelwitten te selecteren, uitgebreid getest tijdens het genocidale geweld in Gaza.

Klinkt dystopisch, nietwaar? Het is allemaal het werk van het Amerikaanse techbedrijf Palantir. En de kans is groot dat jouw pensioengeld wordt gebruikt om erin te investeren; het is namelijk een geliefd beleggingsobject van Nederlandse pensioenfondsen, die gezamenlijk voor meer dan een miljard euro aandelen bezitten in het bedrijf.

Er zullen veel Nederlanders zijn die Palantirs bedrijfsactiviteiten afkeuren als je het aan ze voor zou leggen. We zijn immers een rechtschapen volk, een land waar we vinden dat de democratie en het recht hoog in het vaandel staan. En we moeten over het algemeen niks hebben van een ongericht surveillerende overheid. Een referendum in 2017 over de ‘Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten’, ook wel de ‘sleepwet’ genoemd, zorgde ervoor dat de wet door de regering moest worden heroverwogen. De ‘sleepwet’ zou veiligheidsdiensten in staat stellen op grote schaal gegevens te onderscheppen, ook van grote groepen mensen die geen bedreiging vormen voor de samenleving.

Dergelijke massa surveillance is een essentieel gevaar voor activisten en journalisten, zoals Free Press Unlimited en de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) eerder betoogden. Juan Sebastian Pinto, een freelance journalist en oud medewerker van Palantir, schreef in The Guardian dat hij als journalist en immigrant die zich inzet voor de Palestijnse zaak een driedubbel doelwit is van de surveillancesystemen van Palantir. Ondanks dat, maakt Pinto zich nog grotere zorgen om de honderden journalisten en duizenden migranten die door respectievelijk het Israelish leger en ICE tot doelwit worden gemaakt dankzij tools van Palantir.

De sleepnetmethode van sommige van deze systemen houdt in dat je geen journalist, activist of immigrant hoeft te zijn om op een ‘watchlist’ te komen. Dat gegeven zou iedereen die de liberale democratie en de rechtsstaat een warm hart toedraagt, ernstig moeten verontrusten. Niet in de laatste plaats omdat oprichters van Palantir zelf duidelijk aangeven waarvoor Palantir opgericht is. Zo stelde oprichter Joe Lonsdale dat het bedrijf is opgericht om tegenstanders te vermoorden. Een andere oprichter, de huidige CEO Alex Karp, zei dat Palantir is ‘opgericht voor het verstoren, verjagen en doden van tegenstanders’ en dat hij zin heeft om ‘met een drone onwelgevallige analisten te besproeien met urine vermengd met fentanyl’.

Nederlandse pensioenfondsen geven in hun beleggingsbeleid graag aan waarin ze allemaal wel en niet beleggen, en waarom ze dat doen. Dat klinkt op papier vaak sterk, met zinnen als ‘we willen niet beleggen in bedrijven die mensenrechten schenden’ (PFZW) en ‘bedrijven moeten minstens goed beleid maken op goede mensenrechten in hun bedrijf en in de keten van toeleveranciers’ (ABP). In praktijk komt daar echter weinig van terecht: PFZW bezit aandelen in Palantir ter waarde van 122 miljoen euro, en ABP ter waarde van 823 miljoen euro.

Ook PNO Media, het pensioenfonds voor de creatieve en digitale sector, waaronder journalisten, en dus ook ondergetekende, investeert in Palantir. Een pensioenfonds dat professionals vertegenwoordigt die machthebbers controleert, dient hoge standaarden te hebben voor haar investeringen. Zeker als die investeringen direct schadelijk zijn voor de beroepsgroep voor wie het pensioen wordt opgebouwd.

Pensioenfondsen geven vaak aan dat ze in hun beleggingsbesluiten gebruik maken van zogenaamde ESG-providers, die classificaties geven over de risico’s en duurzaamheid van bepaalde investeringen. Zolang die bureaus een bepaalde belegging niet aanmerken als risicovol blijven fondsen er vaak in investeren, tenzij ze er zelf actief een andere positie over innemen. Dat dergelijke adviesbureaus niet altijd even eerlijk en oprecht advies geven, vrij van statelijke inmenging, bleek uit eerder onderzoek. Extra reden voor de fondsen om zelf expliciet te toetsen of bedrijven de rechtsstaat bedreigen, en hen op basis hiervan uit te sluiten.

Pensioenhouders zelf zouden ook scherp moeten zijn op de beleggingsportefeuille van hun fonds, en deze ter verantwoording moeten roepen. We kunnen de vele problematische ontwikkelingen in de wereld niet allemaal tegenhouden, maar laten we ze vooral niet actief financieren.