Onderdrukking via verhullende taal

“Woorden bepalen hoe wij de werkelijkheid zien. Ze sturen onze gedachten, onze oordelen en – soms ongemerkt – onze keuzes.  […..] Ook in de politiek worden woorden zorgvuldig gekozen om bijvoorbeeld gekozen beleid aanvaardbaar te maken” [Armand Girbes, 19.02.2026]

Taal kan niet beschouwd worden als een neutrale wijze van communiceren, maar is een belangrijk instrument in de strijd om politieke en ideologische macht, de hegemonie. (Antonio Gramsci)

Via vage termen wordt een verhullende taal ingezet door ideologen om de maatschappelijke tegenstellingen te maskeren of door politici die onrechtvaardig beleid willen ‘verkopen’. Die taal zorgt ervoor dat we geen kritische vragen bij de status quo stellen en onbewust de belangen van de machthebbers steunen. Daarbij worden verschillende stijlfiguren gebruikt waaronder, eufemismen, tautologieen en verwarrende abstracties.

De bevolking’ is een verwarrende abstractie
Marx stelt dat je eigenlijk niet kunt spreken van de bevolking, omdat dat een ‘lege abstractie’ is, zoals Marx dat noemde. Als je de concrete klassen, waaruit zij bestaat, kapitalisten en arbeiders buiten beschouwing laat, creëer je een onwerkelijk beeld.

Dit is ook het geval als je over de burgerij, de maatschappij, de samenleving en de economie spreekt. De begrippen ‘maatschappij’ en ‘samenleving’ geven een volledig vertekend beeld. Wij vormen nog geen ‘maatschap’ en doen weinig ‘samen’ met elkaar.

We kunnen pas maatjes met elkaar zijn, als we een vorm van democratisch socialisme invoeren, waarin de klassentegenstellingen zijn opgeheven en we broederlijk samen-werken in zelfbeheerde collectieven zoals arbeiderscoöperaties.

‘Gelijke kansen’ of ‘gelijke uitkomsten’?
Met het omarmen van ‘kansengelijkheid’ als hoogste ideaal, tonen politici, ook sociaaldemocraten, hun beperkte neoliberale ideologie. Zij omarmen de leer van de meritocratie, het idee dat het aan jezelf ligt als je je kansen om een toppositie te bereiken niet benut: ‘eigen schuld, dikke bult’.

Maar in een rechtvaardige samenleving gaat het niet om ‘gelijke kansen’, maar om ‘gelijke uitkomsten’. [Jurriën Hamer, ‘De kansengelijkheid van Kaag, Ploumen en Rutte is een verkeerd ideaal’ Trouw, 13.05.2021]

De omkering van ‘werkgevers’ en ‘werknemers’
Als je kritisch kijkt naar de zeer ingeburgerde termen ‘werkgever’ en ‘werknemer’, zie je dat er echt letterlijk sprake is van een omkering van betekenissen.

De zogenaamde ‘werkgever’ neemt het werk of beter werkkracht van de zogenaamde ‘werknemer’ die zijn arbeidskracht (onvrijwillig) geeft aan de kapitalist. Hiermee wordt de fundamentele tegenstelling tussen kapitaalbezitter en arbeider stilletjes genormaliseerd en vertroebeld. Wij zetten in onze taal dus eigenlijk de zaak op z’n kop. Alsof de werkgever de gunnende is, en de werknemer iets krijgt aangeboden waarvoor hij dankbaar zou moeten zijn. Maar wie niet veel meer bezit dan zijn eigen arbeidskracht, is voor z’n levensonderhoud afhankelijk van een ander die een bedrijf bezit en hem in dienst kan nemen en zijn diensten afnemen.

Die kapitaalbezitter wordt ook positief geframed door hem ‘ondernemer’ te noemen, terwijl juist de arbeiders op de werkvloer samen de eigenlijke ondernemers zijn.

‘Democratische rechtsstaat’ is een tautologie
Er wordt veel in positieve zin gesproken over een ‘democratische rechtsstaat’ die het wezen ons politiek stelsel zou karakteriseren, maar dit is een tautologie.

Een echte democratie is namelijk tegelijk een rechtstaat. Een rechtstaat verdedigt de burgers tegen ondemocratische of gebrekkig democratische bestuursorganen.

In de geschiedenis van politieke stelsels zie je dat zich uit een rechtsstaat een orde ontwikkeld die democratisch (klassiek Athene) of democratischer is. Dat gebeurde bij ons toen het absolute vorstendom door een parlementair systeem werd vervangen.

Als de burgers via ingelote Burgerberaden zelf bestuurders/politici zijn geworden tegen wie moeten ze zich dan verdedigen?

Ze moeten er wel voor zorgen dat de democratische mentaliteit blijft bestaan, zonder dat te kunnen garanderen.