Ondanks de lessen uit de Tweede Wereldoorlog hebben we onze democratische rechtsstaat niet goed onderhouden

De volgende tekst werd tijdens de Dodenherdenking uitgesproken op het Audrey Hepburnplein in Arnhem

Geachte aanwezigen, beste Arnhemmers,

In onze stad is de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog nooit ver weg. Van generatie op generatie vertellen Arnhemmers elkaar verhalen over de Slag om Arnhem en de Jodenvervolging.

Nu we verder trekken in de tijd en de Tweede Wereldoorlog steeds verder van ons verwijderd raakt, zijn die verhalen de spiegel die wij zo hard nodig hebben.

Verhalen die ons nog steeds op allerlei manieren bereiken.

Zo las ik onlangs over het indrukwekkende onderzoek dat Lucas Ligtenberg deed naar de briefjes aan geliefden die gedeporteerde Joden uit de trein wierpen. In angst en onzekerheid. Onwetend wat hun bestemming was. Aangrijpende woorden waaruit blijkt dat zij niet wisten wat hen te wachten stond.

‘We zullen daar wel veel familie en kennissen ontmoeten, dat is een grote troost’, schreven de Nijmeegse zusjes Kitty en Joke de Wijze hoopvol. Hun trein kwam op 15 december 1942 aan in Auschwitz; nog diezelfde dag werden zij vermoord.

Geachte aanwezigen,

Verhalen als deze helpen ons het herdenken levend te houden. En dat is van groot belang.
Maar ons herdenken moet meer zijn dan alleen een lens naar het verleden. Meer dan een jaarlijks ritueel.

We moeten ons namelijk realiseren dat de lessen uit het verleden steeds luidruchtiger echoën in het nu.

De oorlog in het Midden-Oosten strekt zich inmiddels uit over meerdere landen. In Europa zucht een soeverein land nog altijd onder een gewelddadige bezetter. De pijn en het verdriet daarover resoneren in onze straten, wijken en buurten.

We zien die onzekerheid en onmacht langzaam maar zeker leiden tot hardere tegenstellingen. Tot wij/zij-denken.

Dat noopt tot waakzaamheid en alertheid.

Want dit zijn factoren die ook een rol speelden bij het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog en de holocaust. Toen wijdverbreide haat jegens Joden, aangewakkerd door economische en geopolitieke instabiliteit, werd gemobiliseerd in dienst van een agressieve en meedogenloze ideologie die dood en verwoesting bracht op industriële schaal.

Ook toen gebeurde dat in een periode waarin de krachtsverhoudingen in de wereld ingrijpend waren verschoven.

De oude orde was ingestort. Wat ervoor in de plaats kwam, was broos. De wereld tuimelde van de ene crisis in de andere.

Dat klinkt herkenbaar. De wereldorde van na de Koude Oorlog brokkelt snel af. Het denken in invloedssferen is terug. Oorlog wordt weer gezien als een middel om conflicten uit te vechten.

Bondgenootschappen als de NAVO hebben hun vanzelfsprekendheid verloren. Europa, waar we – verbonden door politieke, culturele en rechtsstatelijke waarden – ruim 80 jaar in vrede hebben kunnen leven wordt van alle kanten belaagd door krachten die dat uiteen willen laten vallen.

Nog maar kort geleden geloofden we onvoorwaardelijk in de kracht van vrijheid en democratie. Van vreedzaam samenleven. Van internationale samenwerking.

Maar geachte aanwezigen,

We kunnen nu stellen: ondanks de lessen en verhalen uit de Tweede Wereldoorlog en alle conflicten sindsdien hebben we onze democratische rechtsstaat niet goed onderhouden. Sterker nog: we verwaarlozen hem.

We kijken geschokt toe hoe opnieuw mensen worden vertrapt en niet als mens worden gezien.

We zien hoe kwetsbaar de democratie is als manipulatie en complottheorieën vrij spel hebben.

Hoe tandeloos het internationaal recht is wanneer het recht van de sterkste wint.

Hoe tirannen de geschiedenis vervormen om hun eigen onmenselijkheid te maskeren.

Hoe giftig rancune kan zijn. Hoe venijnig wordt ingespeeld op gevoelens van onmacht en onvrede bij mensen die het gevoel hebben er minder toe te doen dan anderen. Voor wie bestaanszekerheid geen vanzelfsprekendheid is.

Maar beste Arnhemmers,

We zijn niet machteloos.

We kunnen nú opstaan voor onze democratische rechtsstaat. Met zelfbewustzijn, realisme en kracht, vanuit vrijheid, eerlijkheid en respect. Dat is onze opdracht.

We hebben al eerder laten zien dat te kunnen. Uit de verwoesting herrees 81 jaar geleden onze huidige beschaving.

En daarmee de democratische rechtsstaat die nog altijd het fundament is onder onze samenleving.

We gingen van macht tegen mens, naar mens tegen macht.

Maar zijn we er nog altijd van overtuigd dat die democratische rechtsstaat de juiste weg voorwaarts is?

Zelf ben ik dat zonder twijfel. Maar tegelijkertijd besef ik me maar al te goed dat dat veel inzet vraagt van ons allen.

We zien dat mensen afhaken. Het feit dat slechts 50% van de kiesgerechtigden de gang naar de stembus maakte voor de gemeenteraadsverkiezingen is een teken aan de wand.

Er zit een zekere moedeloosheid in: ‘wat heeft het eigenlijk nog voor zin?’

Maar het heeft wel degelijk zin om op te staan voor een vreedzame samenleving, met onze democratische rechtsstaat als fundament.

Sommigen van u zijn wellicht bekend met het glas-in-lood dat een van mijn voorgangers, burgemeester Matser, die aantrad in 1945, heeft laten ontwerpen voor de burgemeesterskamer in het stadhuis.

Zijn ontwerp symboliseert aan de ene kant verwoesting en oorlog, en aan de andere kant de herrijzenis van Arnhem.

En in het midden de enige zuil van het destijds verwoeste paleis van justitie die nog overeind stond en de democratische rechtsstaat symboliseert. Matser wilde daarmee zeggen: deze zuil, die staat voor ons recht, is wat beschaving onderscheidt van barbarij.

Ik kijk vaak naar zijn ontwerp en vertel er veel over, omdat ik geloof in de les die erin besloten zit.

Het is het testament van de oorlogsgeneratie.

Een testament dat zegt dat er zonder de democratische rechtsstaat niets meer van onze beschaving over is. En dus moeten we haar te vuur en te zwaard blijven verdedigen.

Thuis.

Op straat.

Op ons werk.

Vandaag.

Iedere dag.

Later deze maand zal ik met een groep Arnhemse jongeren een reis maken naar Auschwitz, zoals ik eerder al met scholieren naar Westerbork toog.

We doen dat omdat we juist op die donkerste plekken uit de menselijke geschiedenis willen zien en ervaren wat het van ons allen vraagt om vrede voor te leven. Wat de belofte dit nooit meer echt betekent, en waarom we hem ieder jaar opnieuw uitspreken.   

Dat waakzaamheid geboden is om niet opnieuw te vervallen in patronen van uitsluiting en vernedering. Dat we, juist wanneer de omstandigheden uitdagend zijn en beginnen te wringen, voor elkaar moeten opstaan.

Geachte aanwezigen,

Vandaag herdenken we. Schouder aan schouder, en met het grootste respect. Niet alleen met de blik op het verleden, maar juist doordrongen van het besef dat in ons herdenken een opdracht besloten zit.

De opdracht om vrede voor te leven.

Want alleen dan krijgt nooit meer echt betekenis.

Dank u wel.