Nazi, NAZA, Gaza

Hannah Arendt was een van de Joodse filosofen die probeerde te begrijpen welke genocidale geest er schuilde achter de Duitse vernietiging van Joden. Het proces tegen de nazileider Adolf Eichmann in 1961 gaf een inkijkje. Arendt schreef:

“[Eichmann] was niet dom. Het was in zekere zin pure gedachteloosheid – heel iets anders dan domheid – die hem ervoor predisponeerde een van de grootste misdadigers van zijn tijd te worden. En al mag het ‘banaal’ zijn, of zelfs komisch, dat men met de beste wil van de wereld geen demonische kant aan hem kan ontdekken, ‘gewoon’ is het daarom allerminst. (…) Dat een (…) dergelijke gedachteloosheid in een mens meer onheil kunnen aanrichten dan alle boze driften die het mensenhart eigen zijn tezamen, dat was de les die men in Jeruzalem kon leren.”

Eichmann was uitermate trouw aan het nazisysteem. Hij pronkte met zijn ijverige rol in de massadeportaties. Waar het kwaad volgens Arendt schuilde was in de ‘pure gedachteloosheid’. Eichmanns overgave aan dat systeem belemmerde een basaal menselijk vermogen: zicht op welke schade er met zijn toedoen was aangericht. Zelfs jaren later toen hij in zijn verdediging terugblikte op zijn handelen, bleek hij daartoe niet in staat. Deze ‘banaliteit van het kwaad’, zoals Arendt dat bestempelde, kon meer ‘onheil’ verrichten dan ‘alle boze driften die het mensenhart eigen zijn’. Het totalitaire systeem van de nazi’s had slaafse onderdanen als Eichmann gekweekt.

Maar hoe zat het precies met de ‘les die men in Jeruzalem kon leren’? Het Israëlisch defensiesysteem hield vol het meest morele leger ter wereld te hebben. De dood van onschuldige Palestijnen zou volledig te danken zijn aan Hamas, omdat het Palestijnen als een menselijk schild inzette. Eerdere onthullingen van klokkenluiders en berichtgevingen van Palestijnse journalisten wezen op het tegendeel. De getuigenissen van vierentwintig Israëlische militairen en inlichtingenofficieren in de documentaire NAZA, bieden een inkijkje in dat systeem. De getuigen blijken verblind door missie, verleid door macht en volledig misleid. Dat de documentaire het Israëlisch zelfbeeld volledig onderuit haalt blijkt uit het feit dat de Israëlische makers van de documentaire moeten onderduiken. Ze worden bestempeld als landverraders. Er gaan geluiden op om hun paspoort af te nemen en ze zelfs te executeren.

Waar sommige officieren in gewetenswroeging verkeren, klinken anderen triomfantelijk. Ze zijn eensgezind over het feit dat ze een ‘missie’ te voltooien hebben. ‘Gaza werd een fabriek, een fabriek van doelen’. De ‘missie’ was niet mis te verstaan: Gaza met de grond gelijkmaken. Het genocidale systeem slachtofferde niet alleen onschuldige Palestijnen, maar onderwierp ook zijn Israëlische onderdanen. ‘Ik ben maar een klein radertje’, was een uiting die daarbij paste. Het kwaad had zich alom genesteld. ‘Iemand die je besloot te doden beschouwde je een terrorist’, zegt een van hen. ‘Je bent ervan doordrongen dat vernietigen het doel is’, zegt een ander. Toen Palestijnse vrouwen, mannen en kinderen gesommeerd werden om Noord-Gaza te verlaten ‘wilden [we] er zeker van zijn dat ze niet terugkeerden’. Het was een systematisch in gang gezette etnische zuivering. ‘We hebben de geschiedenis uitgewist’.

Net als bij Eichmann weerspiegelden de uitingen van officieren ‘gedachteloosheid’. ‘Mijn rol is technisch. Ik word niet beschouwd een morele positie in te nemen’. Het menselijk vermogen tot menswaardigheid en rechtvaardigheid heeft overduidelijk plaatsgemaakt voor slaafse doelmatigheid: ‘Het is een gevoel van zingeving. (…) je bent blij als de missie is volbracht’. De ‘gedachteloosheid’ achter de genocide wordt mede mogelijk gemaakt door de efficiënte en klinische analyses van hoogwaardige AI-technologie. ‘Wanneer vijfentwintig procent achterbleef, dan was de opdracht om de gebouwen te vernietigen’. Het moorden gebeurde doorgaans ’s avonds, omdat men dan zeker wist dat het doelwit thuis was, overigens net als zijn gezinsleden. Zodra een Palestijns meisje in bijzijn van haar gehackte telefoon zich blij uitliet over haar vaders terugkeer thuis leidde dat door de woordencombinatie ‘papa’ en ‘terug’ tot een vernietiging van hun appartement, en die van de buren. Technologie blijkt niet alleen afstand te bieden tot de verrichte schade, maar veroorzaakte ook verhevenheid: ‘Je voelt je een beetje als God als je ze hoort praten’.

De officieren hebben zich de overtuiging eigen gemaakt dat Gaza geen onschuldige mensen kent. De wortels van die overtuiging liggen in de decennialange dehumanisering van inheemse Palestijnen. De genocidale condities versterken de vanzelfsprekendheid waarmee men Palestijnen bestialiseert. ‘Ze leken op een mierenkolonie op weg naar voedsel’, zei een van de officieren naar aanleiding van de inhumane omstandigheden bij de voedsel uitdeelpunten. Om onbenullige redenen losten Israëlische soldaten ook nog eens schoten af op onschuldige mensen bij die uitdeelpunten. Over de lijken op straat vertelt een van de geïnterviewden hoe ‘honden die op[eten]’.

Een belangrijk middel voor ontmenselijking is taal. NAZA, een acroniem van het Hebreeuwse ‘nezek agavi’ en de titel van de documentaire, kwam neer op de ‘nevenschade’ bij de uitschakeling van één doelwit. Wat de geoorloofde nevenschade was, werd vooraf bepaald. Doorgaans werkte men met een geaccepteerde schade van twintig onschuldige mensen. Dat aantal bleek soms veel hoger te liggen. Zo was er ‘toestemming om vijfhonderd NAZA te doden voor een doel’. Het hanteren van een klinische term als NAZA voor de ogenschijnlijk onbedoelde dood van onschuldige Palestijnen moedigde ‘pure gedachteloosheid’ en maskeerde het massale menselijk leed achter de doelbewust ingezette genocide.

In de documentaire blijken verschillende geïnterviewden zich bewust van het genocidale systeem en welke rol zijzelf daarin vervulden. Het draaide om ‘het verijdelen van vrede’, verwoordde een van hen het. Vandaar dat ze als klokkenluider hun verhaal deelden. Bij sommigen leidde hun deelname tot gewetenswroeging. ‘Ik zie die nazi’s nog steeds als slecht maar wat ben ik dan?’, vroeg een zich openlijk af. Een deel van de geïnterviewden waren uit het leger gestapt. De documentaire zou precies op dat punt het verschil kunnen maken: mensen wakker schudden die hun geweten nog niet volledig ondergeschikt hebben gemaakt aan een onderwerpend systeem, door ze in te laten zien dat er geen al te grote sprongen zijn tussen Nazi, NAZA en Gaza.