Milieudefensie heeft ander soort leiderschap nodig

Er is al veel gezegd en geschreven over de overstap van Donald Pols van Milieudefensie naar Tata Steel. Maar de rol die Milieudefensie hierbij zelf heeft gespeeld is nog maar weinig aan bod gekomen. Het klinkt misschien raar, maar Milieudefensie is zelf mede veroorzaker van deze “transfer van de eeuw”. Hoe zit dat ?

Van oorsprong is de organisatie -waar ik in totaal 14 jaar met veel plezier werkte als onderzoeker, beleidsmedewerker en campagneleider- een grassroots beweging. Dat betekent dat ideeën voor campagnes en acties opborrelen vanuit de lokale afdelingen in Nederland en vanuit het internationale netwerk van Friends of the Earth, waarvan Milieudefensie een prominent lid. En dat de zeggenschap ligt bij de basis. Anders dan bij veel andere milieuorganisaties -die meestal stichtingen zijn- kent Milieudefensie een verenigingsstructuur. Dat betekent dat de -momenteel naar schatting honderdduizend- leden het uiteindelijk voor het zeggen horen te hebben.

Met dit basisdemocratische model is de organisatie groot geworden. Zo voerde Milieudefensie al ver voor de komst van Donald Pols als directeur succesvolle rechtszaken, onder meer tegen de olievervuiling die Shell in Nigeria veroorzaakte. Die zaak was geen idee dat werd geboren op het Amsterdamse kantoor van de milieuorganisatie, maar op de plek waar de vervuiling plaatsvond: de Nigerdelta. Nigeriaanse juristen en activisten kwamen met het idee om Shell in Nederland voor de rechter te dagen. Milieudefensie ondersteunde dat idee en hielp met de uitvoering. Als woordvoerders voor deze rechtszaak schoof Milieudefensie -naast de advocaten en de eigen woordvoerders-  vooral de slachtoffers -Nigeriaanse boeren wiens land en visvijvers vervuild waren geraakt met olie van Shell- naar voren.

Bovenstaande is maar een voorbeeld van de manier waarop de meest toonaangevende campagnes van Milieudefensie tot stand zijn gekomen. Andere voorbeelden zijn de succesvolle campagnes voor schone lucht en tegen de boringen naar schaliegas.

Maar de afgelopen jaren heeft de organisatie gebroken met het bottom-up model en werd Milieudefensie steeds meer een one-man-show. Nu blijkt dat deze strategie Milieudefensie kwestbaar heeft gemaakt. Want door het onverwachte vertrek van Donald Pols naar een van de grootste vervuilers van Nederland is de organisatie voorlopig vleugellam geworden. Niet voor niets kopte de Telegraaf naar aanleiding van zijn vertrek: “Geen last meer van hem”.

Milieudefensie kan zich echter herpakken. Door terug te keren naar haar wortels en weer een beweging te worden in plaats van een hiërarchische organisatie. Een beweging, waar het niet draait om één leider, maar waar de mensen die direct de gevolgen van milieuvervuiling aan den lijve ondervinden weer centraal staan. Als Milieudefensie de komende tijd terugkeert naar die wortels, zullen grote multinationals weer snel voor haar sidderen.

Geert Ritsema, werkzaam bij Milieudefensie van 1993 tot 2000 en van 2009 tot 2016