'Maar er moet wel geoefend worden'

Het bos brandt. Op verschillende plekken in ons land. Defensie oefeningen als grootste oorzaak. Het doet fronsen. Wat mij vooral verbaast is de normalisering van deze oefeningen en de tamelijk laconieke houding ten opzichte van de enorme natuur- en maatschappelijke schade die is aangericht.

Ja, de schuldvraag wordt zeker gesteld; 'hadden deze oefeningen mogen plaatsvinden in een periode van extreme droogte?' Maar vervolgens lijken we, publiek, politiek, media, tamelijk snel tevreden te zijn met het antwoord: 'er wordt onderzocht en geëvalueerd' en daar moeten we het mee doen.

Wat mij doet fronsen:

't Harde, Veluwe, vloog in brand na een defensie oefening. Twee dagen later is er weer een oefening in Oirschot en een in Hilversum. Hoe kan dat? Als een oefening zo uit de klauwen loopt, dan staak je toch direct andere al geplande oefeningen? Tot er uitkomsten zijn uit het onderzoek en de evaluatie. Onbegrijpelijk voor mij als burger en het roept vragen op.

Vragen over de effectiviteit en coördinatie bij defensie. Is er geen eenduidige centrale coördinatie op oefeningen? Is 'gepland is gepland' het adagium en is defensie simpelweg niet in staat tot flexibiliteit en snel schakelen, wat weinig vertrouwenwekkend is? Is er echt een narratief van oefeningen gaan voor, want voorbereiden op crisis en is daarmee een reële crisis in het hier en nu geoorloofd?

Vragen over de maatschappelijke inbedding en samenwerkingspositie van defensie. De Brandweer- / Veiligheidsregio's zijn belangrijke strategische partners van defensie in rampen- en crisisbeheersing en bij brandbestrijding en grootschalige medische hulpverlening. Wat betekent het dat je ogenschijnlijk zoveel 'schijt hebt' aan die strategische partner? Simpelweg niet overleggen. Je oefeningen niet melden. Je protocollen niet afstemmen op de actualiteit van weer- en klimaatverandering. Ik zou er niet blij mee zijn als brandweercommandant; zeker in de meivakantie, met veel medewerkers en vrijwilligers met vakantie, extreme droogte, 'even gaan oefenen'.

Vragen over internationale samenwerking en betrouwbaarheid. Er is internationale hulp ingeroepen. Die is geboden door onze buurlanden en met dankbaarheid ontvangen. Maar je staat er toch wat meelijwekkend op; op verschillende plaatsen grote oefeningen uitvoeren in een tijd van extreme droogte en dan vervolgens heel hard 'hellup' roepen. Het is bijna even potsierlijk als iets met een fregat en een niet werkend kanon. We staan toch gewoon zwaar voor schut?

'Maar we moeten toch oefenen'. Dat is een van de narratieven, die steeds sneller normaal wordt. Het narratief van oorlog en ondergang als we niet paraat zijn. Je lijkt een soort dom, naïef, gebroken geweertje wezen, als je vragen stelt bij de noodzaak van deze oefeningen. Zelfs de vraag: moest het per se nu? In droogte? In een meivakantie? Allemaal tegelijk? In het natuurseizoen van jonge dieren en vogels? Dat is voor veel mensen al een reden om je tot zielige pacifist met witte sokken in sandalen te framen.

Bij mij doemt een beeld op van een veel te blij, exuberant defensieapparaat dat te snel moet opschalen, waar het geld tegen de wanden klotst en men van gekkigheid niet meer weet wat er mee te doen. Dus gaan we oefenen. Paraat zijn. En de samenleving voorbereiden op oorlogsretoriek. Tot aan charmante soldaten in het Sinterklaasjournaal. En Máxima die blij in de camera kijkt als reservist in de modder. Die retoriek, dat narratief, heeft ons dus al zo beïnvloed, dat we zelfs geen vragen meer stellen over de noodzaak en de toelaatbaarheid van deze oefeningen op dit moment.

Wat daarbij het meest treurige is, is dat alle aandacht uitgaat naar de schuldvraag. Nog niemand heeft geteld hoeveel slachtoffers er zijn gevallen. Hoeveel bomen, zoogdieren, vogels, insecten zijn getroffen. Pas als we dat leed werkelijk tot ons door laten dringen, kan de schuldvraag worden omgebogen tot een verantwoordelijkheidsvraag. Voelt 'onze' defensie zich daadwerkelijk verantwoordelijk voor 'ons' welzijn en veiligheid van mens, dier en bos.

dr. Danielle Braun, antropoloog, gespecialiseerd in cultuur bij Veiligheidsdiensten