Lach ultrarechtse hufters uit, daar kunnen ze echt niet tegen

Radio Kookpunt had een item gemaakt over de tirannie van Marlon Uljee, leider van een ultrarechtse studentenpartij, op het UvA. Naast zijn agressie tegen minderheden werd ook gezegd dat hij zich gedroeg als een stereotype pestkop uit een slechte Hollywoodfilm. Een karikatuur van een middelbareschoolschurk, maar dan zonder ironie. In plaats van virtue signalling — ook wel bekend als deugen of deugpronken — doet hij aan vice signalling. Wat is het nut van het omarmen van de slechterik en waarom is het gevaarlijk als extreemrechts dit toepast?

De geschiedenis van virtue signalling
Voordat we inhoudelijk ingaan op wat vice signalling is, moeten we eerst helder hebben wat virtue signalling is. Waar komt het oorspronkelijk vandaan, en hoe is het verworden tot een verdachtmaking van activisme? Oorspronkelijk heeft het namelijk helemaal geen politieke oorsprong. Evolutionair Antropoloog Lee Cronk behandelde in zijn paper (1994) ‘Evolutionary Theories of Morality and the Manipulative Use of Signals,’ wat manipulatieve signalen kunnen zijn, die deugdelijk lijken maar juist ontworpen om zijn anderen voor een karretje te spannen. Zijn onderzoek naar religieuze hiërarchieën laat zien hoe morele taal zowel oprecht als manipulatief kan functioneren.

Die koppeling tussen moraal en macht vormt een brug naar het publieke debat in de jaren negentig.  Hoewel we dit de trotse atheïst en nihilist Theo van Gogh niet kunnen navragen, verklaart dit mogelijk waarom hij ten strijde trok tegen ‘de linkse kerk’ — aangezien de tijdlijn naadloos in elkaar overloopt. Voordat hij losging op moslims, was hij er namelijk niet vies om joden en christenen op de hak te nemen. In 1991 is hij nog veroordeeld voor antisemitisme, waar later de peilen tegen de islam werden gericht — en ook links zelf. Al het activisme dat op links zit, kon volgens hem helemaal niet oprecht zijn. Ze manipuleren ons gewoon door te doen alsof het goede mensen zijn, net zoals de kerk vroeger deed! Hij begaf zich in belezen kringen en het is voorstelbaar — al blijft het speculatief — dat hij dit soort theorieën zelf las, of dat zulke ideeën ontstonden in gesprekken met wat sigaretjes en biertjes.

Natuurlijk komt virtue signalling voor onder activisten. Denk bijvoorbeeld aan het zwarte vierkantjes posten op Instagram voor steun aan Black Lives Matter — waar veel zwarte activisten ook kritiek op hadden. Ze wilden graag dat al die mensen die dat vierkantje hadden gepost zich ook eens meer echt gingen inzetten voor de zaak — wat een terechte kritiek is. Dit was overduidelijk niet de insteek van de reactie van populisten, radicaal- en extreemrechts. Die wilden dat alle goede intenties van de activisten verdacht werden. Daardoor ontstond er een catch-22 waaruit onmogelijk kon worden ontsnapt. Neem het frame rond Greta Thunberg: haar inzet wordt door die kringen niet gezien als overtuiging, maar als narcisme. “Zo’n streber zal wel skeletten in de kast hebben,” luidt dan het verwijt. Wie in mindere mate wil bijdragen, krijgt het tegenargument: “Waarom probeer je het überhaupt, hypocriet? De standaarden die Thunberg hanteert zijn voor iemand zoals jij toch niet haalbaar.”

Zonden vs. deugden
Zo ontstond er ook ruimte voor vice signalling. In plaats van deugden liet Theo van Gogh zich voorstaan op zijn zonden en gebreken. Dit was oorspronkelijk een tactiek van emancipatoire bewegingen, waarmee ze de macht konden bespotten. Denk aan het Zweedse protest waarbij mensen zich “ziek” meldden omdat zij zich homo voelden. Hoewel homoseksualiteit sinds 1944 niet meer strafbaar was in Zweden werd het nog steeds gezien als een stoornis/ziekte. Juist door wat de macht nog steeds ervoer als ‘fout’ te omarmen, werd het door protest uiteindelijk niet meer gezien als zonde of gebrek. Zulke acties droegen er toe bij dat homoseksualiteit uiteindelijk volledig uit de DSM verdween.

Deze tactiek heeft Theo van Gogh succesvol overgenomen als evangelist van het passief nihilisme. Het leven is zinloos, dus kun je beter een oprechte hedonist zijn dan een hypocriete wereldverbeteraar — die door Van Gogh werd gedoopt tot ‘schriftgeleerde’. Daarmee verschoof de spot van boven naar beneden: niet langer de macht werd ontmaskerd, maar begrensd door het passief nihilisme. De wereld positief willen veranderen kan immers toch niet uit oprechtheid zijn. Met de peuk in de mond telde hij alle eikels in de ruimte, om tot de conclusie te komen absoluut niet alleen te zijn.

De authentieke schurk
Wie zichzelf al als schurk neerzet, kan niet meer ontmaskerd worden, maar vervolgens wel anderen met dat archetype ontmaskeren. Vice signalling is dan geen emancipatie, maar een methode van machtige mensen om vooraf alle kritiek te neutraliseren. Sterker nog, het bevestigt juist hun eigen authenticiteit. Theo van Gogh was een schrijver, maar wat nou als een politicus zoals Pim Fortuyn het gebruikte om te morrelen aan Artikel 1 van onze Grondwet? Fortuyn zette bewust het discriminatieverbod tegenover vrije meningsuiting (art. 1 vs art. 7), waardoor het normaal werd om de basis waar Nederland op gebouwd is te minachten.

Dat was in die tijd nog dermate absurd en ongehoord, dat de uitspraak zelf het nieuws werd — niet het inhoudelijke debat erachter. En precies daar zie je vice signalling als strategie verschuiven van cultuur naar politiek. Hierdoor kreeg Fortuyn een anti-establishment label, terwijl hij juist het establishment in stand hield. Hierdoor was hij waarschijnlijk populair onder lager opgeleiden en lagere inkomenscategorieën. Waar Van Gogh het nog gebruikte als stijlmiddel of provocatie in een artistieke context, werd het bij Fortuyn een instrument om het Overton-venster op te rekken: niet door voorzichtig te argumenteren, maar door iets zó normoverschrijdends te zeggen dat de norm zelf ineens onderhandelbaar leek.

Zo schoof het raam onder Wilders ook meters op door onder andere ‘minder, minder’ en 'kopvoddentaks' te roepen. Wat ooit gold als onzegbaar, werd via herhaling, verontwaardiging en media-aandacht langzaam verschoven naar bespreekbaar — en vervolgens naar beleidstaal. Vice signalling is daarom geen baldadige stijlfiguur meer, maar een communicatiestrategie die leunt op shockwaarde als hefboom. De slechterik wordt niet alleen omarmd, hij wordt gecommercialiseerd, genormaliseerd en uiteindelijk gelegitimeerd.

Vice signalling als wapen van de Asholoscene
Precies daar raakt vice signalling aan wat Sybren Kooistra beschrijft als de verhuftering die we tegenwoordig om ons heen zien: je pronkt met gebreken om de oude machtsstructuren af te dwingen. De belediging wordt verkocht als moed. We belanden zo in wat hij — in navolging van Tadzio Müller — het Asholoscene noemt: een culturele scène waarin het tonen van hufterigheid status geeft, omdat empathie wordt geframed als zwakte en nuance als verraad. Vice signalling gaat om de beeldvorming, waar de Asholoscene het beleid eromheen en daden eromheen beschrijft.

Natuurlijk zijn beiden duidelijk zichtbaar onder Donald Trump, maar ze komen in de geschiedenis voor. Denk bijvoorbeeld aan de zwarte hemden van Mussolini die ‘me ne frego’ gebruikten als slogan, wanneer ze bijvoorbeeld iemand tot moes hadden geslagen. 'Het boeit me geen hol,' en we beuken als zwarte hemden net zolang door, totdat een grote meerderheid zegt: ‘Het boeit me geen hol, dat niemand een hol om jou geeft.’

En nu?
Hoewel cynisme meer dan terecht en gevoeld mag worden, betekent dat niet dat we hier niets tegen kunnen doen. Je mag dit zelfs met fris nihilisme tegemoet gaan, zolang je maar actief nihilistisch bent. Als alles toch zinloos is, maak je maar zin. Misschien zelfs: ‘Ook al is het zinloos, heb ik tenminste geprobeerd te doen wat juist is.’ Daar kan weer hoop uit voortvloeien.

De hufters reageren zo omdat hun dynastie haar houdbaarheidsdatum allang voorbij is. Ze zullen alleen maar hufteriger worden om de macht vast te houden uit wanhoop. Wij kunnen deze hufters eerder op hun bek laten gaan door niet op ze te stemmen, ze geen platform te geven, of niet naar hun programma’s te kijken.

Als bijvoorbeeld zo’n hufter op tv schreeuwt ‘dat jouw lichaam zijn keuze is’ — en een boycot te weinig effect heeft of onmogelijk is — kun je hem altijd nog belachelijk maken door hem een ‘Special Little Edgy Boy' te noemen. Laten we het desnoods inkorten tot SLEB, net zoals TERF (Trans Exclusive Radical Feminist) ook een heerlijk woord is. Minderheden zijn bang om door dictators uitgeroeid te worden. Wannabe dictators en totalitaire klootzakken zijn bang uitgelachen te worden. Vice signalling werkt alleen zolang het aura van onaantastbaarheid blijft bestaan. Daarom moet je dat aura bezoedelen als negeren geen optie is.

Net zoals virtue signalling niet per definitie manipulatief is, hoeft vice signalling niet iets slechts te zijn in de juiste handen. De linkse presenator Kyle Kulinski deed dit uitmuntend bij de ultrarechtse commentator Michael Knowles, door vice signalling bewust als wapen tegen Knowles in te zetten. Juist door van zichzelf een absurd theatrale schurk te maken, kon Knowles niet langer de plek innemen van likeable asshole.

Vice signalling vanuit machtsposities probeert zich via hufterigheid aan invloed vast te klampen; het wil dat we schrikken en verontwaardigd raken. Wat het niet wil, is genegeerd of uitgelachen worden — want dan verschuift de machtsverhouding weer terug naar waar die thuishoort: bij degenen die nog wél inhoud, empathie en verbeeldingskracht hebben.