Kijktip: Soldier's Bones

Nico schrijft een serie over oorlog, dit is aflevering 107

Mijn vriend Kasper Verkaik heeft een mooie film over Vietnam gemaakt die binnenkort te zien is. (Zoek op internet via de termen Cine Deli en NPO Doc) Ik genoot op 21 maart van dit jaar van de premiere in Nederland van ‘Soldier’s Bones’ tijdens het Movies that matter festival In Den Haag. Kort daarvoor mailde Kasper dat hij zich vanwege een conflict met zijn producent Zeppers ziek had gemeld. Daar schrok ik van. Omdat ik zijn visie op zijn docu wilde, stuurde ik hem een paar open vragen. Verkaik woont in Berlijn.

1) Waarom heb je deze docu gemaakt?
Vanaf dat ik documentaires ging maken wist ik dat de oorlog in Vietnam vroeg of laat op m'n pad zou komen, of beter gezegd, terug op m'n pad zou komen. Net als de hoofdpersoon van de film, Alec Shimkin, die vanaf z'n 10e vuistdikke boeken las over de Eerste Wereldoorlog, las ik vanaf dezelfde leeftijd het ene na het andere boek over de oorlog in Vietnam. In de jaren daarvoor speelde ik met vrienden in de Drentse bossen al scènes na uit de Amerikaanse actie-serie Tour of Duty, die speelde in Vietnam. Na de boeken volgden de films en al die jaren later is 'Apocalypse Now' nog steeds mijn favoriete film. De Vietnamoorlog is ook wat in zijn algemeen mijn interesse in de Verenigde Staten en de geschiedenis van haar buitenlandpolitiek heeft aangewakkerd. 

Ik kwam Alec op een dag tegen in een boek over oorlogsmisdaden. Ik las het ter inspiratie voor een fictioneel script dat ik heb geschreven als student op de master van de Filmacademie. Er stonden slechts een paar zinnetjes in over hem, maar het was genoeg voor mij om dit fictie-script niet verder te ontwikkelen en uiteindelijk een documentary feature over Alec te maken. Juist het feit dat hij niet een jongen was die z'n hele leven al droomde om als idealistische journalist de waarheid te ontmaskeren sprak me in hem aan. Alec wilde tot ver in zijn tienerjaren soldaat worden en had als kind met zijn speelgoedsoldaatjes en historische precisie de veldslagen uit de Eerste Wereldoorlog nagespeeld. Het maakte me meteen nieuwsgierig naar hem en vooral naar het antwoord op de vraag waarom Alec uiteindelijk in Vietnam eindigde met een pen en notitieboekje als zijn enige wapens. 

Dat Alec vermist is geraakt en al sinds de zomer van 1972 op de lijst van missing-in-action staat was voor mij waarmee het besluit om deze film te maken op z'n plaats viel. Dat zoeken naar Amerikaanse vermiste soldaten, eerst in Vietnam en inmiddels in alle landen waar de VS ooit oorlog voerde, vind ik een wonderlijk fenomeen, waarover ik langere tijd een verhaal over wilde maken. Voor een jaarlijks budget van vele miljoenen dollars graaft het Amerikaanse leger overal in de wereld naar de doden die ze hebben achtergelaten. Het is ultiem patriotisme, maar wat als het graven naar een lichaam een waarheid naar boven haalt die het Amerikaanse leger liever onder de grond had gelaten? 

2) Welke boodschap wil je overbrengen?
De waarheid kun je toedekken, begraven, ontkennen of doen vergeten, maar deze is nooit helemaal verdwenen en komt ergens ooit boven drijven. Zo ook met Alec's waarheid over Operation Speedy Express en vandaar de reis op het water. Mede geïnspireerd door de bootreis van Captain Willard in Apocalypse Now hebben we Alec in 'Soldier's Bones' opnieuw tot leven gebracht en terug op de eindeloze waterwegen van de Mekong Delta geplaatst. Daar waar hij zijn waarheidsvinding deed. Hij was nog maar nauwelijks een jaar journalist voor hij verdween. In dat ene jaar haalde hij, nagenoeg als zijn eerste journalistieke opdracht voor Newsweek's Saigon-redactie, een waarheid en een verhaal naar boven over een massaslachting van enorme proporties. Met de potentie om veel impact te hebben in de publieke opinie thuis in de Verenigde Staten. De vredesonderhandelingen zaten in een cruciale fase. 

Operation Speedy Express was de overtreffende trap van de massaslachting in My Lai. Een Super My Lai, waarbij burgers op industriële schaal werden gedood en jonge Amerikaanse soldaten met een onmogelijke opdracht de Mekong Delta in worden gestuurd: doodt de vijand, de Vietcong, die zich schuilt houdt in het dichtstbevolkte deel van Zuid-Vietnam. Een van de mythes die nog steeds bestaat over de Vietnamoorlog is dat de media de oorlog mede hebben doen beëindigen. De realiteit is dat de zelfcensuur niet op zichzelf stond waarmee de Newsweek's hoofdredactie en uitgevers de impact van het Speedy Express onderzoek om zeep hielpen, onder druk van het Witte Huis en Pentagon. Ook de Amerikaanse klokkenluiders en ooggetuigen die het verhaal van de My Lai massaslachting wilden vertellen zijn alle grote televisie-journaals, kranten en tijdschriften (inclusief Newsweek) in de VS bij langs geweest met hun verhaal. Allen wezen hen de deur, totdat uiteindelijk het kleine onbekende persbureautje Dispatch News aan Seymour Hersh de kans gaf zijn artikel wereldkundig te maken. De rest is geschiedenis. My Lai werd het bekendste nieuwsverhaal van de gehele Vietnamoorlog. Operation Speedy Express raakte in de vergetelheid. 

'Soldier's Bones' is een geestesvertelling. Je kunt zeggen dat we Alec opnieuw tot leven hebben gewekt, zoals ik het eerder beschreef, maar eigenlijk voelt het voor mij eerder alsof hij nog niet echt dood is. In de Vietnamese cultuur is de dood een nieuwe fase van het leven. Daarom zien veel graven in Vietnam eruit als een klein huisje. De doden zonder graf, zoals Alec en nog meer dan driehonderdduizend vermiste Vietnamezen van deze oorlog, worden in Vietnam gezien als onrustige, dolende geesten. Misschien was het maken van deze film een poging om Alec's geest te vangen en wat minder onrustig te maken, door zijn verhaal te reconstrueren en op een bepaalde manier tot een einde te brengen. 

3) Zal de docu ook in Amerika te zien zijn, en zo ja, hoe en waar?
Daar doe ik hard mijn best voor. Ik vind dat heel belangrijk omdat de gehele film voor mij voelt als het helpen voltooien van een onvoltooid verleden tijd. Onderdeel daarvan is dat Alec's journalistieke ontdekking in zijn eigen land, de Verenigde Staten, nooit geland is op de manier dat het verdiende. Dat motiveert me om dit alsnog te bereiken. Ik weet dat het meer dan vijftig jaar te laat is, maar toch. 

Het heeft Alec en evenzeer ook zijn redactiechef Kevin Buckley zeer aangegrepen dat Newsweek hun missie om de waarheid van Speedy te publiceren zo heeft tegengewerkt. Ik denk dat het in grote mate heeft bijgedragen aan de grote risico's die Alec in de laatste weken en dagen van zijn leven heeft genomen. Het leek hem in deze laatste fase niet meer te schelen of hij de oorlog zou overleven of niet. Zijn zus Ellie, psychiater gespecialiseerd in oorlogstrauma's, herkende in de laatste pagina's van Alec's notitieboek de tekenen dat haar broer in zijn laatste weken worstelde met gevoelens van wanhoop en een twijfel of hij nog wel terug wilde keren naar zijn vaderland. Gevoelens van zwaarmoedigheid waren Alec niet vreemd in zijn leven, maar zijn nieuwe werk in de journalistiek, voor Newsweek, had hem juist een hernieuwd gevoel van geluk, zingeving en richting gegeven. Dus behalve voor de Vietnamese ooggetuigen en overlevenden van Speedy Express - en de westerse bevolking aan wie dit verhaal ontzegt is - vraag ik me af of het anders met Alec was afgelopen als zijn verhaal wel al in 1972 een plek had gevonden in de geschiedschrijving van de Vietnamoorlog.

Zoals Jacques Leslie zegt in de film, het is totaal atypisch voor hoe hij Alec kende, dat hij zich op 12 juli 1972 in zo'n gevaarlijke situatie begaf als de plek waar hij en die andere journalist in een hinderlaag liepen. Een hinderlaag die hij niet overleefde. Als onderdeel van de pogingen om voor 'Soldier's Bones' een Amerikaans publiek te vinden heeft Jacques gisteren een opiniestuk geschreven in de Los Angeles Times, met daarin een oproep aan distributeurs om de film in de VS uit te brengen.

Ik voer daarnaast gesprekken met Amerikaanse producenten en collega-filmmakers die ik de film laat zien, met de vraag of 'Soldier's Bones' een plek kan vinden in de VS en op welke sales-agenten, distributeurs en festivals we ons moeten richten. Ik test de film ook onder een aantal Amerikaanse oorlogscorrespondenten, met de vraag in hoeverre zowel het verhaal als Alec als personage bij hen resoneren, ook in de context van de oorlogen van nu. De mooiste reactie die ik tot nu toe ontving wil ik graag met je delen. Die kwam van Jon Lee Anderson, oorlogscorrespondent en staff writer van The New Yorker Magazine, die zelf al van kinds af aangegrepen is door oorlogshistoriek.

Dear Kasper. I watched Soldier’s Bones yesterday, and found it very affecting. Your filming style, off using on small details, the use of war-era archive, family and friend interviews, and the voice of Shimkin made it all come very alive.

It feels a very contemporary story, and all the more shocking for the fact that we see, through Shimkin’s journey for truth in the Delta, the extent of the horror he came across, and we are also left with the uncomfortable reminder that our own media connived to cover up what was, without a doubt, a monstrous war crime.

What he found out there was the real Apocalypse Now!

My best, Jlee

Als correspondent heb ik eind jaren tachtig ook over Vietnam bericht. In een mini-docu voor VARA’s Achter het nieuws toonde ik aan dat het in Vietnam gebruikte ontbladeringsmiddel Agent Orange geboorteafwijkingen veroorzaakte. Ik interviewde een professor in de buurt van Chicago die kippen met agent orange in contact bracht. De kuikens daarvan kregen daardoor allerlei goed zichtbare misvormingen. De berichtgeving daarover leidde ertoe dat Vietnamveteranen een schadevergoeding ontvingen voor de aangeboren afwijkingen bij hun kinderen.