Hypotheekrenteaftrek, niet de regeling maar het systeem faalt

De discussie over de hypotheekrenteaftrek laait opnieuw op. Dat gebeurt bijna cyclisch in Nederland: zodra begrotingsdruk oploopt of hervormingsagenda’s worden aangescherpt, komt de regeling weer op tafel als financieel en ideologisch strijdpunt. Economen wijzen op marktverstoring en huizenbezitters op rechtszekerheid.

De politiek is verdeeld. De meerderheid van de politieke partijen begrijpt dat het afschaffen van de hypotheekrente aftrek verder beperkt moet worden, maar verschillen over de snelheid van afbouw en de mate van compensatie voor eigenaren van koopwoningen. Alleen de VVD is als regeringspartij nog mordicus tegen.

Maar de huidige ophef rond de 30-jaarsgrens van maximale aftrek laat zien dat het echte probleem inmiddels ergens anders zit. Niet de fiscale regeling zelf staat centraal, maar de uitvoerbaarheid van een systeem dat burgers opzadelt met een bewijsopdracht die de overheid, banken en soms zelfs notarissen zelf niet meer kunnen reconstrueren.

De logica van de 30-jaarsregel
Formeel is de regel helder: hypotheekrente is maximaal dertig jaar aftrekbaar. In theorie logisch. De overheid wil voorkomen dat een tijdelijke fiscale faciliteit een permanent subsidie-instrument wordt. Vanuit begrotingsdiscipline is daar veel voor te zeggen. In de praktijk blijkt dit echter een administratieve tijdbom.

Om te bepalen of iemand nog recht heeft op aftrek, moet een complete fiscale en financiële geschiedenis beschikbaar zijn: aankoopdata, verkoopmomenten, oversluitingen van hypotheken, aflossingen, echtscheidingen, verhuizingen, andere relevante data waaronder regels van het overgangsrecht. Dat alles over een periode van soms drie decennia.

Versnipperde administratie, centrale verantwoordelijkheid
Voornoemde informatie is versnipperd. Een deel zit bij de Belastingdienst, een deel bij huidige en voormalige hypotheekverstrekkers, een deel bij notarissen, belastingadviseurs, oude softwarepakketten of in ordners thuis. Banken zien vaak alleen de actuele lening. De Belastingdienst beschikt niet altijd over een integraal historisch overzicht. En toch wordt de bewijslast uiteindelijk bij de burger gelegd.

Daar wringt het. Een overheid die digitalisering en data-gedreven toezicht predikt, maar tegelijkertijd burgers verplicht om tientallen jaren administratieve continuïteit te bewijzen in een systeem zonder centrale registratie, creëert een fundamenteel legitimiteitsprobleem.

De asymmetrie tussen overheid en burger
De boodschap van de overheid luidt: u bent verantwoordelijk voor gegevens die wij zelf niet goed kunnen beheren. Dat kan juridisch misschien verdedigbaar zijn, maar maatschappelijk is dat moeilijk te verdedigen.

Na jaren van uitvoeringsproblemen bij de overheid, van toeslagen tot ICT-falen bij uitvoeringsinstanties , is het vertrouwen van de burger in de administratieve betrouwbaarheid van de overheid al tot een dieptepunt gezakt. Deze hypotheekkwestie raakt precies dezelfde zenuw: niet de inhoud van regels, maar de asymmetrie tussen de macht van de belastingdienst en de eigen verantwoordelijkheid van de burger.

Een centraal register voor hypotheek historie
De hypotheekrenteaftrek verandert van een primaire belastingdiscussie in iets wezenlijks anders: een debat over bewijsrecht en bestuurlijke redelijkheid en billijkheid.

Als de overheid werkelijk vasthoudt aan deze systematiek, dan hoort daar een robuuste infrastructuur bij. Een centraal register voor hypotheekhistorie en gebruikte aftrekjaren had eigenlijk vanzelfsprekend moeten zijn. Zolang dat ontbreekt, is het onredelijk om burgers volledig aansprakelijk te houden voor ontbrekende administratieve puzzelstukjes. Tot die tijd is een coulanceregeling van een zorgvuldig handelende overheid en belastingdienst onontkoombaar. Niet als gunst, maar als erkenning van eigen systeem falen.

De hamvraag
Het actuele maatschappelijk debat over de handhaving van de maximale termijn van de hypotheekrente aftrek laat zien dat de hamvraag inmiddels simpeler is. Mag een overheid bewijs eisen van informatie die zij zelf niet op orde heeft?

Zolang het antwoord daarop voor de overheid ongemakkelijk blijft, is de verontwaardiging van woningbezitters volkomen begrijpelijk.