Hongarije liet de wereld zien hoe je terugvecht tegen illiberale democratie. Nu begint het moeilijke deel

Op zondag trok bijna 80 procent van de Hongaarse kiezers naar de stembus om het meest beslissende democratische oordeel in de geschiedenis van het land te vellen. De Tisza-partij van Péter Magyar behaalde een grondwettelijke meerderheid en maakte daarmee een einde aan de zestienjarige heerschappij van Viktor Orbán. Drie uur na het sluiten van de stembureaus erkende Orbán met onverwachte gratie zijn nederlaag. Hongarije had, met een overtuigend ja, antwoord gegeven op de vraag of een competitief autoritair systeem via de stembus kan worden verslagen.

De geopolitieke gevolgen zijn onmiddellijk. Het systematische gebruik van het EU-veto door Hongarije als politiek wapen zal eindigen. Dit omvat het blokkeren van hulp aan Oekraïne, het vertragen van sancties tegen Rusland en het algeheel dwarsbomen van uitbreiding. Ongeveer negentig miljard euro aan EU-financiële steun voor Kyiv die door Boedapest werd gegijzeld, kan nu worden vrijgegeven. De NAVO verliest een onbetrouwbare bondgenoot en krijgt er een bereidwillige partner voor in de plaats. Vladimir Poetin verliest het belangrijkste instrument waarop hij vertrouwde om Europa van binnenuit te verdelen. Voor het eerst in tien jaar kan de EU functioneren zonder een permanente dwarsligger aan tafel.

De democratische wereld heeft alle reden om te vieren. De resultaten vormen een stevige klap voor populistische autoritairen wereldwijd. Maar het moeilijke deel begint nu. Kan Hongarije daadwerkelijk een functionerende democratie heropbouwen uit de ruïnes van een systeem dat van binnenuit doelbewust is uitgehold? Die vraag reikt veel verder dan Boedapest.

Er bestaat weinig precedent voor deze situatie. Hoewel de politicologie decennialang heeft onderzocht hoe democratieën ten onder gaan, is er veel minder kennis over hoe zij terugkeren. Het herstel van Polen in 2023 biedt de dichtstbijzijnde parallel, maar zelfs daar zijn belangrijke verschillen. De coalitie van Tusk erfde een systeem dat acht jaar was gekaapt in plaats van zestien, en beschikt niet over volledige vrijheid om radicale veranderingen door te voeren, omdat zij zonder supermeerderheid regeert. Magyar erft een land waarin de grondwet is herschreven ten dienste van één partij. De rechterlijke macht is op elk niveau gevuld met loyale aanhangers. De publieke media zijn omgevormd tot een propagandamachine, en de procureur-generaal, de voorzitters van de rechtbanken en de nationale rekenkamer zijn stuk voor stuk benoemd door het vertrekkende regime, met mandaten die zijn ontworpen om langer te duren dan één verkiezingstermijn.

De Poolse ervaring biedt ook een waarschuwing. De regering van Tusk handelde snel op het gebied van rechterlijke onafhankelijkheid en publieke media, maar kreeg kritiek dat het ontmantelen van illiberale instellingen het risico met zich meebracht dezelfde methoden te gebruiken als waarmee ze waren opgebouwd. Dat dilemma is reëel. Hoe hervorm je een autoritair systeem zonder zelf methoden te gebruiken die strijdig zijn met de rechtsstaat? De supermeerderheid van Magyar geeft hem de macht om ongedaan te maken wat Orbán heeft opgebouwd. Maar het is ook een verleiding. De legitimiteit van democratisch herstel hangt af van de vraag of het wordt gezien als herstel of als wraak.

Vier uitdagingen zullen dit evenwicht onmiddellijk op de proef stellen.

Ten eerste heeft Hongarije een nieuwe grondwet nodig. Die moet worden opgesteld en aangenomen via een inclusief en consulterend proces met burgers en het maatschappelijk middenveld. De grondwet van Orbán was ontworpen om macht te verankeren. De nieuwe moet juist bedoeld zijn om macht te spreiden.

Ten tweede moet de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht worden hersteld. Het Constitutioneel Hof en het Hooggerechtshof moeten opnieuw worden samengesteld nadat Orbán beide heeft gevuld met loyalisten wier mandaten nog jaren doorlopen. De nieuwe regering moet een transparant en autonoom proces instellen voor de selectie van rechters, een proces dat permanent is afgeschermd van partijpolitieke invloed. Het opnieuw samenstellen van de rechterlijke macht vereist ook het vinden van de juiste balans tussen verantwoording en verzoening. De ervaringen van landen die democratische transities hebben doorgemaakt, zijn hier leerzaam. Geloofwaardige verantwoording is essentieel, maar moet verankerd zijn in de wet. Rechters die institutioneel misbruik mogelijk hebben gemaakt, moeten via transparante procedures consequenties ondervinden. Degenen die hun taak naar eer en geweten hebben vervuld, mogen niet het slachtoffer worden van algemene zuiveringen.

Ten derde hebben de publieke media een nieuw bestuursmodel nodig. Zij moeten volledig worden afgeschermd van politieke druk, ongeacht wie er aan de macht is.

Ten slotte moet de regering de juridische architectuur ontmantelen die Orbán heeft opgetuigd om het onafhankelijke maatschappelijke leven te verstikken. In zestien jaar tijd voerde zijn regering wetten in die waren gemodelleerd naar de Russische wetgeving inzake buitenlandse agenten. Deze legden zware rapportageverplichtingen op aan ngo’s en stigmatiseerden hen als instrumenten van buitenlandse invloed. Toezichthoudende instanties werden gebruikt als middelen van intimidatie. Universiteiten werden het land uitgewerkt. Het maatschappelijk middenveld werd systematisch bestempeld als vijand van de staat. De nieuwe regering moet deze wetten snel intrekken en de voorwaarden herstellen waaronder onafhankelijke organisaties vrij kunnen opereren.

Ook de internationale gemeenschap heeft verplichtingen. Het conditionaliteitsmechanisme van de EU voor de rechtsstaat speelde een rol in deze uitkomst door 17 miljard euro aan cruciale financiering te bevriezen. Die les moet richting geven aan hoe de EU democratische erosie elders benadert. De Unie moet nu snel overgaan tot het vrijgeven van deze middelen zodra Hongarije aan zijn hervormingsmijlpalen voldoet. Dit moet gepaard gaan met technische ondersteuning voor rechterlijke onafhankelijkheid en de bestrijding van corruptie. De prijs van het niet ondersteunen van de Hongaarse transitie zal worden afgemeten aan het signaal dat het afgeeft aan iedere burger die afweegt of de strijd voor democratie de moeite waard is. Andere EU-lidstaten moeten steun bieden en de Hongaarse transitie behandelen als een gezamenlijk Europees project. Ook de Verenigde Staten moeten zich constructief opstellen. Het respecteren van de wil van het Hongaarse volk is essentieel voor een sterke trans-Atlantische relatie. De nieuwe Hongaarse leiding heeft duidelijk gemaakt dat zij goede betrekkingen met Washington wil, ongeacht wie er in het Witte Huis zit.

Wat er afgelopen zondag gebeurde was buitengewoon. Een land dat ooit werd gezien als het mondiale voorbeeld van democratisch verval, heeft nu de kans om een model te worden voor wedergeboorte. De wereld zou dit nauwlettend moeten volgen.

David Koranyi is voorzitter van Action for Democracy, een in de Verenigde Staten gevestigde non-profitorganisatie die democratische bewegingen wereldwijd ondersteunt. Hij was eerder staatssecretaris en belangrijkste adviseur buitenlandse zaken van de premier van Hongarije.