Hoe kunnen we dit momentum van Iran duiden?

Iran bloedt, maar Iran is niet gebroken.

Ruim een week had het islamofascistische regime (ik gebruik deze term niet vanuit een afschuw voor de islam als religie, maar als de meest accurate weergave van wat de ideologie van dit regime is) in Iran het land hermetisch dichtgegooid. Geen enkele communicatielijn naar het buitenland voor de gewone burgers. Sinds eergisteren is er langzaam maar zeker weer wat belcontact mogelijk, maar internet is nog altijd down.

Het virtueel en mediaal afsluiten van het land was al een voorbode van het dodelijke draaiboek dat de demonstranten te wachten stond. Al was het heviger dan ooit, het wrede neerslaan van de huidige protesten kwam niet als een verrassing. Dit is wat een totalitair geënt regime doet. De islamofascisten hebben met hun lange staat van dienst bewezen dat ze niet onder doen voor andere (niet-religieuze) totalitaire voorgangers, de Hitlers en Stalins van deze wereld.

De demonstranten zijn dan ook bewust en met het riskeren van hun leven de straat opgegaan. Ze bleven komen, dag in dag uit. Was dat naïef? Neen, het was vooral moedig, maar ook realistisch. Het was niet gedreven door onwetendheid over de durf tot geweldsescalatie door het regime, maar gebaseerd op een opgebouwde collectieve wijsheid. Het besef dat kansen op doorslaggevende momenten om een totalitair regime omver te werpen zeer schaars zijn.

Georganiseerde oppositie, onafhankelijke vakbonden, zelfs alternatieve geloofsovertuigingen (tot aan de ceremonies van soefi-mystici) wordt niet getolereerd door het huidige regime. Dus, om je proteststem effectief te laten doorklinken als volk in Iran ben je afhankelijk van onverwachte openingen en kansen, incidenten en emotionele momenten die een massabeweging op gang kunnen krijgen. De moord op de onschuldige Mahsa Amini in 2022 was zo’n momentum: “Women, Life, Freedom” ontvlamde. Heeft het tot de omverwerping van het regime geleid? Neen, maar de verplichte hidjab is sindsdien de facto van de kaart.

Nu waren de absurditeit van een snel stijgende inflatie en de protesten vanuit de Bazaar de trigger voor het volk en bood het een kans. De moedige Iraniërs, met gevaar voor eigen leven, grepen die kans met beide handen aan. Mensen uit heel veel verschillende gelederen en leeftijdsgroepen, met de jonge generatie voorop. Een daad van wanhoop? Integendeel, een blijk van grote wilskracht, vitaliteit en een verlangen naar verandering, dunkt mij.

Het werd een bloedbad. Het regime sloeg genadeloos om zich heen in grote en kleine steden, in dorpen en stegen. Iran bloedt, dat is waar, maar de roep om verandering is niet gebroken. Integendeel, het verlangen is vitaler dan ooit, maar ook radicaler dan ooit in hoe dat zich eerder uitte. We zijn getuige van een revolutionaire verandering van het verzet.

Ten eerste, er is een duidelijk verlangen naar een symbolisch leidersfiguur saillant geworden. Voor veel oud-ballingen die niet alleen tegen de totalitair islamitische republiek maar daarvoor ook nog tegen de dictatuur van de laatste Sjah hadden geprotesteerd, kwam het als een mokerslag: een van de veelgehoorde leuzen de afgelopen dagen in de straten van Teheran was een oproep tot terugkeer van Pahlavi-dynastie. “Gaan we een totalitair regime bestrijden om weer een Sjah op de troon te zetten?” is de retorische vraag dezer dagen vanuit die kringen.

Helaas, revoluties zijn radicale bewegingen en de uitkomsten telkens paradoxaal. Zie de golvende episode van de historie van de Franse Revolutie die een koning onthoofde om daarna een Keizer op de troon te zetten, vervolgens de oude dynastie tijdelijk zien terugkomen, etc. etc. voordat het een ware republiek zou worden. Het land bevindt zich momenteel in de Vijfde Franse Republiek! (Dit laatste begon in 1958).

Wat er in het Iran van 1978-1979 is gebeurd behoort tot het rijtje meest radicale en op maakbaarheid van de samenleving geënte moderne revoluties. Dat vergeten de commentatoren vaak. Wij starren ons veel te vaak blind op het feit dat de Ayatollahs er met de buit vandoor zijn gegaan en vergeten hoe radicaal de koersverandering van politiek, cultuur en discours van de samenleving was. (Zie mijn boek de Perzische paradox voor meer hierover).

Wat we nu zien is een radicale ommekeer binnen de publieke opinie en waardeoriëntatie van een grote groep Iraniërs. Niet terug bij af. De push-factor is de drijvende kracht. Niet brave onderdanen van een nieuwe Sjah willen zijn. Deze demonstranten willen definitief en resoluut door de symbolische actie die het roepen van leuzen is, hun wilskracht tonen om de koers van geschiedenis veranderen. Ze gaan opzoek naar het meest grote contrast van de huidige hegemonie.

Dat is zowel te zien en te horen in (voor alsnog) het naar voren schuiven van de zoon van de voormalige Sjah als het tegen-idool van de geestelijk leider Khamenei. Maar - ten tweede - ook in de uitnodiging van het westen (in het bijzonder het Amerika van Trump) tot bondgenootschap met hun verzet. En zelfs, een uitgestoken hand naar Israël.

Hier vanuit vrij en veilig Europa waar we ons steeds meer ongemakkelijk en zelfs bedreigd voelen door de wispelturige president Trump en diens fascistische entourage lijkt het tamelijk absurd dat een volk smachtend naar democratie vooral in hem – en mogelijke zijn militaire ingreep tegen de moellahs – een mogelijke verlosser ziet.

Nog absurder klinkt de toenadering tot Israël dat sommigen onder de huidige Iraanse activisten tonen en zijn weerslag vindt in sommige solidariteitsdemonstraties van Iraanse ballingen met de opstand van hun landgenoten. Zij zwaaien naast de prerevolutionaire (eeuwenoude) vlag van Iran ook met de vlag van Israël. Hoe kunnen Iraniërs, zelf slachtoffers van barbaarse afslachting door het eigen regime met vlag van een land gaan zwaaien dat de afgelopen jaren duizenden onschuldige Palestijnse burgers heeft vermoord?

Ik ga geen poging doen tot het opwekken van begrip bij de lezer hierover, ook omdat ik hier zelf geen begrip voor heb. Maar ik vind het noodzakelijk om het te begrijpen. Dat kan ik alleen door het te plaatsen in de context van de geschiedenis van Iraanse revolutie én het momentum waar de Iraanse publieke opinie zich in bevindt.

De panelen verschuiven binnen de Iraanse politieke cultuur. Na decennialange onderdrukking, onder het mom van een utopisch islamitisch discours en antiwesterse retoriek, en het systematisch monddood maken van iedere kritiek omdat de prioriteit zou zijn om Israël in de regio te bestrijden en de Amerikaanse culturele, politieke en militaire inmengingen tegen te houden, zitten we in een radicale ommekeer van de publieke opinie in Iran en onder het gros van de Iraanse diaspora.

Opstand op straat heeft vooralsnog niet geleid tot een feitelijke val van het regime. Maar het is een radicaal revolutionair momentum gebleken. Een ommekeer, eerder gedreven door een ijzeren wil om alles wat riekt naar het huidige regime - ideologie, geopolitieke koers en staatsvorm - achter zich te laten.

Ik hoop op een nieuw evenwicht, maar begrijp dat men om dit totalitaire regime definitief te verslaan, alleen in een radicaal koers de mogelijke afslag ziet.