Hoe ‘gezondheid’ een politiek rookgordijn werd

De Tweede Kamer debatteert dinsdag over de voorgenomen afspraken van de overheid om Tata Steel twee miljard euro subsidie te geven. Opnieuw lijkt de gezondheid van mensen rondom de staalfabriek wisselgeld in Haagse handen.

‘Staal zit in ons bloed’, citeerde het Parool een Forum voor Democratie-stemmer uit Velsen. En dat is dichter bij de realiteit dan je zou willen; in bloed (en longen) van mensen rondom Tata zitten allerlei giftige stoffen. Stoffen als arseen, benzeen, lood, kwik, nikkel en ultrafijnstof waaien dagelijks door de straten. Buren van de staalfabriek hoeven niet te roken om longkanker, COPD of astmatische bronchitis te krijgen.

Jaar na jaar wordt beterschap beloofd. Jaar na jaar blijkt de gezondheidsschade erger dan gedacht. En nu zeggen politici dat de afspraken over de subsidie vooral snel moeten worden afgerond. Alleen gaan die afspraken wel helpen? De door de minister ingestelde Expertgroep Gezondheid IJmond stelt: “De gezondheidsverbetering op basis van deze JLoI zal beperkt zijn.” En toch blijft de minister volhouden dat de afspraken een grote verbetering voor de gezondheid zullen zijn; ze trekt zelfs 600 miljoen euro uit speciaal voor “gezondheidsmaatregelen”. Waar ze op baseert dat die maatregelen effectief zijn en of er geen betere maatregelen mogelijk zijn voor die hoeveelheid geld is een raadsel. De Milieu Effect Rapportage, waar dit in zou moeten staan, is net teruggestuurd naar Tata omdat deze op onderdelen incompleet en onjuist is.

Deze maand suggereerde een Kamerlid bij een vergadering in de Tweede Kamer dat Nederland haar industrie benadeelt door te strenge eisen aan gezondheidsnormen te stellen. Maar zoals Marcel Levi, voorzitter van de Expertgroep, terecht aangeeft: “Internationaal maakt men momenteel gebruik van de WHO-standaard 2021. Dat haalt Nederland bij lange na niet. En in de IJmond zeker niet.” En, voegde hij toe: “We hoeven niet bang te zijn dat we het beste jongetje van de klas gaan zijn. Integendeel.” We voldoen niet aan normen van de World Health Organization uit 2021 en zelfs de richtlijnen uit 2005 zijn nog steeds niet gehaald. Twintig jaar later. 

Het RIVM concludeerde in 2024 dat de vervuiling van een staalfabriek in het Italiaanse Taranto vergelijkbaar is met die van Tata IJmuiden. In Taranto werd de staalfabriek jarenlang verdedigd met dezelfde argumenten als hier: banen, economie, en de belofte dat het “schoner” zou worden. Maar in Italië keerde het tij. In 2021 veroordeelde een rechtbank de voormalige eigenaren tot twintig jaar cel, onder meer omdat zij “jarenlang veel te weinig hebben gedaan tegen de enorme verontreiniging van de omgeving”. Bij het proces stonden in totaal 47 personen terecht, onder wie ook ambtenaren en politici.

Nu ging het in Italië om een situatie waarbij aangetoond is dat doelbewust gesjoemeld was met uitstootgegevens. Maar hoe anders is dat dan de hogere uitstoot die keer op keer gemeten wordt als de handhaver komt meten in plaats van te vertrouwen op Tata’s eigen metingen? Dit zou dan ook een belangrijk precedent kunnen zijn voor het strafrechtelijk onderzoek over de directie waar het OM al 4 jaar mee bezig is. Recent werd opnieuw ingegrepen bij de Italiaanse fabriek: de rechtbank in Milaan besloot dat de kooksgasfabrieken en hoogovens (de meest vervuilende onderdelen van staalproductie) vanaf deze zomer volledig dicht moeten.

In Nederland loopt er een procedure om de vergunning van één van de twee kooksgasfabrieken in te trekken, iets wat nog jaren kan duren met alle beroepsprocedures die daarbij horen. Met de huidige plannen blijven in elk geval een kooksgasfabriek en een hoogoven nog tot 2045 open.

Politici zeggen dat ze de subsidie juist aan Tata willen geven om de gezondheid van omwonenden te verbeteren, maar ze weigeren te luisteren naar de experts die zeggen dat het niet gaat helpen. Ondertussen draait de lobbymachine van Tata Steel overuren om met een charmeoffensief mensen te overtuigen wat voor mooi bedrijf ze zijn. Het oordeel van de Omgevingsdienst dat het hier een “calculerend en opportunistisch” bedrijf betreft, vergeet men voor het gemak even.

Het overgrote deel van de partijen in de Kamer wil dit bedrijf belonen met twee miljard euro voor een plan waarvan we geen idee hebben of het gaat helpen. Hopelijk komt tenminste een deel van de Kamer tot inkeer. En anders zal een parlementaire enquête ooit het echte verhaal vertellen.