Het werkelijke economische probleem is een verdelingsconflict

Het economische, maatschappelijke en politieke debat over de regeringsverklaring van het kabinet Jetten kenmerkt zich door een opmerkelijke tegenstelling. Officiële cijfers laten zien dat de economie nog altijd een beetje groeit, alleen wel minder dan zou moeten. Maar er is nog geen sprake van stagflatie.

Tegelijkertijd stapelen de economische zorgen zich op: stijgende prijzen, oplopende overheidsuitgaven, geopolitieke onzekerheid en een minderheidskabinet dat vasthoudt aan  bezuinigingen en “onvermijdelijke keuzes”.

De aangekondigde stakingen zijn nog niet van de baan en afgewacht moet worden of het voorgenomen overleg tussen vakbonden en werkgevers een mogelijke oplossing dichterbij kan brengen. Werknemers maken zich terecht zorgen over hun koopkracht en sociale zekerheid. Werkgevers eveneens terecht over kosten en concurrentiepositie terwijl de overheid zoekt naar vele miljarden om met name defensie te financieren.

Nederland heeft een glashelder verdelingsvraagstuk
Wij zijn nog altijd een relatief rijk en stabiel land. Het probleem zit niet in de totale omvang van de welvaart, maar in de verdeling ervan. De verdeling van minder welvaart dan we decennialang gewend zijn geweest. De broekriem moet weer aangetrokken worden en de vraag is bij welke groep Nederlanders dat het beste kan.

De komende jaren staan voor de overheid in het teken van een opeenstapeling van hogere kosten. De uitgaven aan defensie stijgen structureel, de vergrijzing laat de zorgkosten stijgen, de woningnood vraagt om investeringen evenals de energietransitie.

Tegelijkertijd wil het minderheidskabinet Jetten lasten beperken, uitgaven verhogen en koopkracht beschermen. Die combinatie is tijdens het debat in de Tweede Kamer hierover nagenoeg onhoudbaar geworden.

Stakingen als signaal van scheve verhoudingen
De aangekondigde stakingen moeten daarom alleen worden gezien als een signaal van bredere maatschappelijke spanning. Werkenden ervaren dat zij opnieuw het slachtoffer dreigen te worden van begrotingspolitiek: via bezuinigingen op de WIA arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en een kortere WW. Ook houdt het kabinet vast aan hervormingen in de sociale zekerheid.

Dat vakbonden en werkgevers nu met elkaar in gesprek zijn om alternatieven te vinden, past in de Nederlandse traditie van overleg en polderen. Maar het verandert niets aan de onderliggende zeer belangrijke hamvraag: bij welke groep Nederlanders  komt de rekening uiteindelijk terecht?

De terugkeer van schaarste in de politieke arena
Jarenlang kon politiek beleid vertrouwen  op relatief gunstige economische omstandigheden: lage rentes, groeiende belastinginkomsten en stabiele internationale verhoudingen. Die tijd is voorbij. Schaarste is terug als economische en politieke realiteit.

Dat betekent dat elk nieuw beleidsdoel direct concurreert met bestaande verplichtingen. Meer geld voor defensie betekent minder ruimte elders, tenzij belastingen omhoog gaan of de staatsschuld laten toenemen. Meer investeringen in zorg of wonen betekent elders op de begroting bezuinigingskeuzes maken. En toch wordt in het maatschappelijk debat nog vaak gedaan alsof al deze doelen zonder moeilijke en complexe afwegingen naast elkaar kunnen bestaan.

Begrotingsdiscipline is een politieke keuze
In dat licht is 'begrotingsdiscipline' geen neutraal technisch begrip, maar een politieke keuze met duidelijke sociale gevolgen. De vraag is niet alleen of de begroting klopt, maar wie de aanpassing draagt wanneer dat niet zo is. VVD-minister Eelco Heinen van Financiën wil zich nog strikt aan de afgesproken EU begrotingsregels houden en wil een sluitende begroting op Prinsjesdag kunnen presenteren. Aan die voorwaarden kan op verschillende manieren worden voldaan. Het is aan de meerderheid van de Tweede Kamer om daarover politieke overeenstemming te bereiken.

Wordt de rekening gelegd bij werkenden via loonmatiging of hogere premies? Bij zieke werknemers via strengere toegang of lagere arbeidsongeschiktheidsuitkeringen? Of bij vermogens en winsten via een andere belastingverdeling? Dat zijn geen technische details, maar fundamentele maatschappelijke en politieke keuzes over solidariteit en macht.

Een transparant verdelingsdebat met voldoende draagvlak is nog niet gevoerd
Nederland staat midden in een herverdelingsvraagstuk van schaarste. De vraag is niet óf er gekozen moet worden, maar hoe die keuzes uitvallen en wie daarbij relatief het zwaarst zullen worden getroffen. Zolang een breed gedragen verdelingsdebat nog niet in de Tweede Kamer gevoerd is en de discussie  wordt verhuld achter termen als “noodzakelijke bezuinigingen” of “onvermijdelijke hervormingen”, blijft een belangrijk deel van de maatschappelijke  en economische werkelijkheid buiten beeld. En precies daar schuilt het probleem in.

Want achter begrotingsdiscipline schuilt altijd een verdelingsconflict.