Het Venezuela-argument: hoe machiavellisme zichzelf weerlegt

De Amerikaanse invasie in Venezuela toont glashelder aan waarom machiavellisme een inconsistent moreel systeem is. Machiavellisme, of realisme in ethiek, beweert dat er geen gedragsregels bestaan. De wereld is een oorlog van allen tegen allen en je bent vrij om alles te doen wat je wilt om macht, geld en andere goederen te verkrijgen. Soms presenteren realisten dit als een natuurwet.

Neem bijvoorbeeld de volgende tweet van Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden: “De wereld is verdeeld in invloedssferen. Venezuela ligt in de invloedssfeer van de VS. De Oekraïne ligt in de invloedssfeer van Rusland. Daar kan het internationale recht weinig of niets aan veranderen. Het zou goed zijn als de Europeanen dat wat meer gingen beseffen.”

Het realistisch argument overtuigt alleen de machtige mensen of mensen in machtige landen, zoals Rusland, de VS en West-Europa. Maar het argument is zelf-weerleggend.

De logica vernietigt zichzelf
Als je alles mag doen wat je wilt en er zijn geen gedragsregels, dan kunnen Europeanen ook niet klagen dat Osama Bin Laden de aanslagen op Amerika pleegde, noch over de aanval van Hamas. Immers als er geen regels bestaan en iedereen vrij is om te doen wat hij wil, zijn Bin Laden en Hamas ook vrij te doen wat zij willen. En als Iran een atoombom op Israël wil gooien, kunnen Westerlingen ook niet verontwaardigd of woedend reageren.

Sterker nog, als iedereen vrij is om alles te doen, dan mag iedereen Andreas Kinneging vermoorden. Als je een manier vindt om het te doen zonder gepakt te worden, dus een perfecte moord, mag je dat volgens de logica van Andreas Kinneging doen.

Waarom argumenteren realisten überhaupt?
Maar wacht even, realisme is inconsistent omdat het onlogisch is. Waarom zou je argumentatie gebruiken om iemand van het realisme te overtuigen? Immers, als je vrij bent om te doen wat je wilt, kun je hem direct vermoorden om zijn geld te pakken, zijn vrouw, moeder en dochter te verkrachten. Een parlementariër kan dan de Tweede Kamer binnen lopen en met een Kalasjnikov, de rest doodschieten, zich tot dictator van Nederland uitroepen en klaar.

Dus debatten in de Tweede Kamer, of opiniestukken op de opiniepagina's, zijn irrationeel voor een realist. Ze zijn alleen rationeel als tussenstap. Want de realist die onmiddellijk geweld gebruikt om zijn doelen te bereiken, loopt het risico zelf vermoord te worden. Er kan immers altijd een grotere groep dan de realist zelf ontstaan en hem overmeesteren.

Maar als de realist leugens en drogredenen gebruikt om de anderen te laten doen wat hij wil, loopt hij geen risico om vermoord te worden. Maar wacht even, waarom zou je de argumenten van een realist geloven? Hij gelooft immers dat er geen regels zijn, dat je mag doen wat je wilt. Dan zijn zijn argumenten ook niet te vertrouwen. Ze zijn alleen een manipulatietruc om je te laten doen wat hij wil, zonder het risico te lopen dat hij vermoord wordt. Als iemand zich realist noemt, dan verklapt hij de truc die hij gebruikt. Dat is niet slim.

De innerlijke contradictie van argumentatie
Het is ook een contradictie in de interne werking van argumentatie. Het is alleen rationeel om te argumenteren als er regels zijn. Je argumenteert juist om anderen te overtuigen dat het rationeel is om bepaalde dingen te doen of te laten. Argumentatie is een vervanging van geweld en is juist bedoeld om het logische te doen ongeacht de macht van de sprekers.

Stel je voor dat je de gebroeders De Witt bent en er staat een woedende menigte voor je om je te vermoorden. Je begint te argumenteren: “Jullie moeten ons niet vermoorden want het is in strijd met gedragsregels. Bijvoorbeeld in strijd met het recht op leven gegarandeerd door mensenrechtenverdragen, in strijd met het verbod op moord in de wet, of in strijd met de Bijbelse geboden.”

Als iemand argumenteert, kan hij per definitie niet realist zijn. Als iemand argumenteert sluit hij een onuitgesproken contract met jou dat hij de waarheid vertelt en dat zijn argumenten voor zover mogelijk binnen zijn hersenvermogen volgens argumentatieregels zijn opgebouwd. Dus hij sluit een contract met je dat zijn argumenten niet bedoeld zijn als oplichterij om je te laten doen wat hij wil, maar om je te overtuigen van een rationele conclusie. Het zou irrationeel zijn om met iemand te debatteren als je weet dat al zijn woorden alleen manipulatietrucs zijn.

De morele switch: van realisme naar utilitarisme
Welnu, de machiavellist weet dat het realistische argument zelf-weerleggend is. Dus hij moet een truc vinden om je alsnog te manipuleren te doen wat hij wil. Hij switcht altijd naar een ander moreel systeem.

Naast realisme bestaan er andere morele systemen, zoals gevolgenethiek, utilitarisme, plichtenethiek, deontologische ethiek, deugdethiek, zorg-ethiek, natuurrechtelijke ethiek, rechtenethiek, contractualisme, moreel realisme, moreel relativisme, moreel subjectivisme, emotivisme, expressivisme, religieuze ethiek, existentialistische ethiek, feministische ethiek, marxistische ethiek, postkoloniale ethiek, kritische theorie, moreel nihilisme en amoralisme.

Voorbeelden
De plichtenethiek, ook wel deontologische ethiek genoemd, is een moreel systeem waarin de juistheid van een handeling wordt bepaald door regels, plichten en rechten en niet door de gevolgen van die handeling. Het kernidee is eenvoudig maar radicaal: sommige handelingen zijn moreel verplicht of verboden, ongeacht wat ze opleveren.

De deugdethiek is een moreel systeem waarin niet regels of gevolgen centraal staan, maar het karakter van de handelende persoon. De kernvraag luidt niet: “Wat moet ik doen,” maar: “Wat voor mens moet ik zijn?” Een handeling is moreel juist voor zover zij voortkomt uit een deugdzaam karakter.

De realist switcht meestal naar utilitarisme. Het utilitarisme is een vorm van gevolgenethiek waarin de morele juistheid van een handeling volledig wordt bepaald door haar gevolgen. Een handeling is moreel juist voor zover zij het totale welzijn maximaliseert. De klassieke formulering luidt: handel zo dat je het grootste geluk voor het grootste aantal bevordert.

Zo heeft ook Andreas Kinneging gedaan in een tweet: “Een verstandig en rechtvaardig mens kan echt niet tegen deze Amerikaanse interventie in Venezuela zijn. De arme Cubanen wachten trouwens ook al jaren op bevrijding van het verschrikkelijke totalitaire regime aldaar. Ik hoop dat president Trump twee vliegen in een klap kan doden.”

De manipulatietruc ontmaskerd
En dit is een truc. Je kunt niet tussen morele systemen switchen, je moet consistent blijven en met dezelfde regels van je favoriete systeem argumenteren. Oh wacht even, als je realist bent en je wilt anderen manipuleren om te laten doen wat je wilt, dan mag je alle trucs uit de kast halen om dat te bereiken. Dus je kunt ook van moreel systeem wisselen als truc. Maar dan weten de anderen dat je een realist nooit kunt vertrouwen en al zijn argumenten bullshit zijn.

Wat mij opvalt bij de Westerse realisten is dat ze vaak van realisme naar utilitarisme switchen. Ze zeggen dat de internationale relaties een anarchie zijn, een oorlog van allen tegen allen. Daarna switchen ze naar utilitarisme: maar het feit dat het Westen machtig is en het volkenrecht schendt is goed, want het Westen verspreidt democratie, mensenrechten en economische welvaart.

De realisten switchen ook naar deontologische ethiek als ze de handelingen van anderen behandelen. Als Bin Laden de Twin Towers opblaast, begint de realist te huilen of kwaad te reageren. Maar je kunt alleen verdrietig, kwaad of verontwaardigd zijn als je gelooft dat Bin Laden bepaalde gedragsregels schendt. Toen George Bush verontwaardigd Bin Laden 'evil' noemde, veronderstelde hij dat er goed en kwaad is, dus dat er regels zijn die gerespecteerd dienen te worden en dat je daardoor het kwaad moet bestrijden.

Conclusie: het failliet van Westers machiavellisme
De Venezuela-kwestie legt de fundamentele inconsistentie van Westers machiavellisme bloot. Realisten kunnen niet tegelijkertijd beweren dat er geen regels zijn en vervolgens verontwaardigd reageren wanneer anderen volgens diezelfde logica handelen. Ze kunnen niet argumenteren voor hun positie terwijl argumentatie zelf het bestaan van regels veronderstelt. En ze kunnen niet naar believen tussen morele systemen switchen zonder hun geloofwaardigheid volledig te verliezen.

Het machiavellisme vernietigt zichzelf. Het is een moreel systeem dat geen moreel systeem kan zijn. En dat maakt elke poging om het te verdedigen tot een intellectuele farce.