Het meisje met het rode haar

Gevraagd naar zijn motieven om het boek ‘Het meisje met het rode haar’ te verfilmen zei regisseur Ben Verbong vooral te handelen vanuit de persoonlijke vraag; “Wat zou ikzelf als jongeman hebben gedaan in die positie”? Verbong was toen 32 jaar oud. Het Nederlands Filmmuseum restaureerde de klassieker die binnenkort opnieuw wordt uitgebracht.

De diepere psychologie achter het radicaliseren van een jonge studente liet Verbong gauw varen en het verhaal geeft vooral een perfect beeld van de hopeloze, teneergeslagen stemming van de hoofdpersoon in oorlogssituatie. De film is stemmig vormgegeven in grijstinten met slechts hier en daar wat zwakke kleuren als contrast. (Evenals in Spielbergs magistrale ‘Schindler's List’ is de contrastkleur rood. In die film een rood kinderjasje als tegenhanger van het gruwelijk zwart/wit-vormgegeven leed, in het geval van Verbongs film een rossige waas die ‘Het meisje’ ten allen tijde als een aura omgeeft en ten slotte meedogenloos verraadt.)                

Er is opvallend veel ruimte voor een rustig opgebouwde mis-en-scène. Niet altijd noodzakelijk voor het verhaal maar met zijn verstilde elementen worden frames bijna een aaneenschakeling van kleine schilderijtjes.

Die beelden werden geschoten door geroemde cameraman Theo van de Sande, en één van de belichters is Tom Erisman. Die lette duidelijk goed op hoe ‘director of photography’ Van de Sande de camera hanteerde. Acht jaar later stond Erisman zelf aan het roer bij de opname van LOOS (Theo van Gogh) waarin duidelijke paralellen met zijn leermeester van de Sande te zien zijn. De fotografie zowel als het licht in beide films is van een onaaardse schoonheid die je zelden ziet in Nederlandse films. Niet voor niets vierde Van de Sande inmiddels grote successen in Hollywood.

Nog altijd is de soundtrack van ‘Turks fruit’ de meest bekende en meest beluisterde van Nederlandse origine, maar die van ‘Het meisje..’ verdient zeker een plek in de top vijf. Het melancholisch, dramatisch element is in films over de Tweede Wereldoorlog niet uitzonderlijk, doch de wijze waarop de Italiaanse componist Nicola Piovani hier de film in muziek feitelijk samenvat, is van een verbijsterende schoonheid. Een slepend thema waarin de aanrollende golven van naderend onheil duidelijk waarneembaar zijn. Het eindeloos vlak Nederlands landschap, het gevecht, de doodsdreiging, het kloppend verzetshart. Nog voor aanvang van het eigenlijke verhaal ontrolt zich een verhaal vol dämmerung en tristesse.

Het verhaal van ’Het meisje..’, Hannie Schaft dus. Zelden laat een soundtrack zich, ook los van de film, zo beluisteren. Bij filmmuziek betreft het meestal een sterk thematisch stuk waarna voor de rest slechts variaties op dat thema volgen. Dat is hier niet het geval. Ieder afzonderlijk nummer is weliswaar gelinkt aan een specifieke scène maar is tevens een op zichzelf staand werk. Als geheel vertellen al die nummers dan weer in perfecte samenhang het verhaal van de film. Een donker, wanhopig, spannend en tenslotte dieptragisch verhaal.

Saillant detail: Tot vér na de afloop van de Tweede Wereldoorlog zou Hannie Schaft de gemoederen blijven beroeren. Nog in 1951 werd de jaarlijkse Hannie Schaftherdenking verstoord en verijdeld door de regering Drees. Anti-communistische sentimenten heersten en op 29 november verscheen een geschokte kop in de krant: ‘Alle bloemen en kransen voor Hannie Schaft naar vuilnisbelt’.                                                              

De landelijke Raad van de organisatie van oud-verzetstrijders Verzet 1940-’45 riep in naam van duizenden gevallenen uit het verzet: “Wij protesteren tegen de schandelijke gebeurtenissen voor en tijdens de herdenking van het symbool van het nationale verzet, Hannie Schaft; tegen de ontering van de door het vergoten bloed geheiligde monumenten en tegen het vertrappen en op de mesthoop gooien van de bloemen”.

Pas in 1982 (!) volgde rehabilitatie met de onthulling van het bronzen standbeeld ‘Vrouw in het verzet’ door prinses Juliana.