Het gestook tegen migranten holt de menselijkheid uit, van Tunesië tot Nederland

Ik kan de video’s die mijn tijdlijn overspoelen niet langer los zien van elkaar. Vanuit Tunesië zie ik hoe de daders trots zelf de camera vasthouden terwijl ze hun racistische vernedering en het meest gruwelijke geweld tegen een zwangere Afrikaanse vrouw filmen; ze blaffen hun haat recht in de lens, vol overtuiging dat ze onschendbaar zijn. In Libië zie ik schokkende beelden van groepen Afrikanen die letterlijk als vee over de grens de woestijn in worden gejaagd, hulpeloos overgelaten aan de hitte en de honger.

En dan zie ik de video uit Zeist, Nederland, per toeval gefilmd door een jonge voorbijganger. Ik zie hoe een Nederlandse agent een zwangere Palestijnse vluchtelinge, net ontsnapt aan de hel van Gaza, hard tegen de grond trekt. Hoewel de agent een diensthond aan zijn linkerhand houdt die hij bij gevaar los had kunnen laten, was het niet de hond die de controle verloor. Het was de agent zelf die zijn ketens van beschaving en professionaliteit leek te verliezen.

Als ik deze werelden met elkaar vergelijk, wil ik eerlijk en genuanceerd blijven: Nederland is Tunesië of Libië niet. Hier in Nederland – hoe hard het politieke klimaat ook verhardt – bestaat er nog een rechtsstaat. Er is een basisrespect voor mensen die hier eenmaal zijn, en er zijn structuren om machtsmisbruik te controleren. Wat we hier uit de hoek van extreemrechts horen, is een politiek geluid dat gelukkig nog aan wetten en democratische grenzen gebonden is. Maar in Tunesië en Libië is die extreemrechtse taal van 'omvolking' en 'demografische dreiging' niet langer een marginale politieke stroming; het is daar overgenomen door de overheid én door brede lagen van de samenleving, uit alle hoeken en standen. Het is een mainstream cultuur geworden waarin de migrant feitelijk vogelvrij is verklaard.

De politieke complottheorie als legitimatie voor geweld
Ieder weldenkend mens ziet dat dit geweld niet uit de lucht komt vallen. Ik zag dit giftige klimaat in Tunesië een expliciete politieke vorm aannemen na de verklaringen van het presidentschap in februari 2023. De instroom van migranten uit Sub-Sahara Afrika werd plotseling hergeformuleerd als een "crimineel complot" om de demografische samenstelling van het land te veranderen. Dit is niets minder dan de lokale import van de Europese extreemrechtse theorie van de "Grote Vervanging", in Europa bekend geworden door de schrijver Renaud Camus. Maar waar dit in Europa nog een omstreden complottheorie is, heeft de Tunesische staat dit omarmd als officieel beleid.

Het gevaar hiervan is dat zo'n theorie de migrant verandert in een existentieel gevaar. Men ziet geen mensen meer die vluchten voor oorlog, armoede of de Libische horror; men ziet een 'invasie'. Dit verplaatst de relatie met de migrant van het domein van het recht naar het domein van existentiële angst en defensieve agressie. De staat levert geen administratief discours meer over grenscontrole, maar produceert een kader waarin het grote publiek het gevoel krijgt dat geweld tegen migranten begrijpelijk, gerechtvaardigd of in ieder geval niet langer schokkend is.

De rol van Europa en de grensbesteding
Ik kan deze crisis aan de zuidkant van de Middellandse Zee echter niet begrijpen zonder kritisch te kijken naar het bredere Europese beleid. Sinds de migratiedeals van 2023 fungeert Tunesië als de feitelijke, geavanceerde grenswacht van Europa. De Europese Unie, die binnen haar eigen grenzen zo vroom de mensenrechten predikt, financiert ondertussen grenscontrole en detentie in landen waar geen enkele garantie bestaat voor de veiligheid van migranten. Europa heeft in de Tunesische autoriteiten een partner gevonden om de cijfers op de eigen kusten laag te houden. Zo verandert de regio in een bufferzone: een harde, uitzichtloze wachtruimte waarin kwetsbaarheid, geweld, afpersing en discriminatie zich in razendsnel tempo opstapelen.

De totale morele verdoving op straat
Wat mij nu het allermeeste pijn doet in mijn hart, is de totale verdoving van het menselijk geweten die hierop volgt. Tot op de dag van vandaag zwijgt de Tunesische regering in alle talen. Erger nog: aanhangers van het regime zoeken op sociale media massaal naar excuses, claimen dat de video nep is, of reageren met puur leedvermaak.

Het gif van dit discours blijft bovendien niet beperkt tot het internet; ik zie het al dagelijks doorsijpelen naar de straten. Mijn maag draaide om toen ik die andere video zag uit Hammam Lif, bij Tunis, waarin te zien is hoe gewone Tunesische vrouwen met een schokkende agressie een bedelende Afrikaanse vrouw en haar kind wegsturen.

Wanneer het gewone volk een moeder en haar kind op straat gaat opjagen, puur om wie ze zijn en hoe ze eruitzien, dan weet ik dat de grens van de beschaving definitief is overschreden. Het laat mij zien wat er gebeurt als de retoriek die in Nederland nog deels wordt afgeremd door de rechtsstaat, in het Zuiden volledig de vrije loop krijgt. Mensen hebben het gevoel gekregen dat armoede en huidskleur hen het recht ontnemen om überhaupt te mogen bestaan of om hulp te vragen.

Het falen van de macht: Van Haagse twijfels tot de dekmantel van de blauwe lijn
Als ik naar de politiek kijk, zie ik diezelfde verlamming en hypocrisie. Wat doen we nu eigenlijk allemaal? Wat doet onze eigen regering in Nederland? Ik las onlangs dat Den Haag ineens begint te 'twijfelen' over de samenwerking en de migratiedeals met het Tunesische regime. Maar wat gaan ze nu concreet dóén? Blijven we miljoenen overmaken naar regimes die zwangere vrouwen laten mishandelen en gezinnen de woestijn in jagen, terwijl we hier mooie praatjes houden? Die zogenaamde twijfel is voor mij niets meer dan een politiek doekje voor het bloeden zolang de geldkraan open blijft staan.

En wat gebeurt er ondertussen aan de andere kant, hier in ons eigen land? Mijn grootste angst is dat zulke agenten, zoals die in Zeist, er gewoon weer ongestraft mee wegkomen. Ik hou mijn hart al vast voor de uitkomst van het zoveelste interne politieonderzoek. Krijgen we dadelijk weer diezelfde, misselijkmakende conclusie te horen: "De agent handelde volgens de protocollen en binnen de regels"? Sinds wanneer schrijven de regels in een beschaafd land voor dat je een zwangere, doodsbange vluchtelinge hardhandig tegen de koude stoep mag smijten? Als de wetten en uniformen die ons moeten beschermen, worden gebruikt om de meest kwetsbaren te breken, dan deugt het systeem van binnenuit niet.Wanneer worden we eindelijk wakker? Wanneer trekken we massaal een grens en doen we écht iets tegen de mensen die overal hun macht misbruiken – van de straten in Tunis en de woestijngrenzen van Libië, tot aan de asielzoekerscentra in Zeist?

Dit mag niet wegzakken in de waan van de dag. Als we weigeren op te staan tegen dit uniform-gestuurde en door de staat gelegitimeerde geweld, verliezen we overal ter wereld onze menselijkheid. De maat is vol.