Herdenken is zinloos

Elk jaar staan we stil. We leggen kransen, houden toespraken, zijn twee minuten stil en zeggen tegen elkaar dat we niet mogen vergeten. Maar steeds vaker vraag ik mij af: wat herdenken we nu eigenlijk echt?

Want als herdenken alleen betekent dat we terugkijken op wat anderen ons hebben aangedaan, dan blijft het vooral een ritueel van slachtofferschap. Dan wordt herdenken geen moment van verdieping, maar een moment van zelfbevestiging. Wij waren de goeden. Zij waren de slechten. En daarmee lijkt de kous af.

Maar zo simpel is het niet. Herdenken zonder zelfonderzoek is leeg. Misschien zelfs zinloos. Want wat heeft herdenken voor waarde als we niet bereid zijn te reflecteren op ons eigen handelen? Wat betekent “nooit meer” als we intussen wegkijken van onrecht, discriminatie, uitsluiting en ontmenselijking in het heden? Wat is de waarde van plechtige woorden over vrijheid en menselijkheid, als we die waarden vandaag niet consequent toepassen?

Misschien moeten we af van de vanzelfsprekendheid waarmee we herdenken zoals we dat nu doen. Misschien hebben we minder behoefte aan een dag van ceremonie en meer aan een dag van reflectie. Een dag waarop we niet in de eerste plaats wijzen naar de dader van toen, maar kijken naar onszelf van nu.

Hoe behandelen wij minderheden? Hoe spreken wij over vluchtelingen, moslims, Joden, Palestijnen, zwarten, armen, andersdenkenden? Hoe snel doen wij zelf mee aan uitsluiting zodra de groep tegenover ons komt te staan? Hoe principieel zijn wij werkelijk, wanneer rechtvaardigheid ons iets kost? Dat zijn ongemakkelijke vragen. Maar precies daarom zijn ze noodzakelijk.

Te vaak voelt herdenken als een vorm van vingerwijzen. Alsof de les van de geschiedenis vooral is dat anderen fout waren. Alsof wij zelf moreel al aan de goede kant staan, enkel omdat we herdenken. Maar geschiedenis leert juist iets anders: mensen zijn zelden alleen dader of alleen slachtoffer. Samenlevingen raken moreel ontspoord doordat gewone mensen zwijgen, meelopen, wegkijken of zichzelf wijsmaken dat het allemaal wel meevalt. Daarom is reflectie waardevoller dan herdenking alleen.

Reflectie dwingt tot eerlijkheid. Tot bescheidenheid ook. Het vraagt niet: wat is ons aangedaan? Maar: wat doen wij zelf? Waar praten wij onrecht goed? Waar kiezen wij voor gemak boven principe? Waar ontbreekt onze moed? Waar laten wij onze menselijkheid afhangen van afkomst, religie of politieke kleur?

Ik zeg niet dat herinneren onbelangrijk is. Integendeel. Herinneren is nodig. Slachtoffers verdienen erkenning. Geschiedenis verdient waarheid. Maar herinneren moet ergens toe leiden. Niet alleen tot stilte, maar tot geweten. Niet alleen tot emotie, maar tot morele verantwoordelijkheid. Daarom pleit ik niet voor nóg een herdenkingsdag, maar voor een dag van reflectie.

Een dag waarop we collectief de spiegel pakken. Een dag waarop niet alleen het verleden centraal staat, maar ook ons heden. Een dag waarop we ons niet verschuilen achter mooie woorden, maar ons afvragen of wij zelf werkelijk beter handelen dan degenen die wij zo gemakkelijk veroordelen.

Pas dan krijgt herdenken betekenis. Want herdenken zonder reflectie is leeg. En een samenleving die alleen terugkijkt om zichzelf gelijk te geven, leert uiteindelijk niets.