En toen wilde de LTO ineens niet meer met Yvon Jaspers praten

Yvon Jaspers maakte een aangrijpend televisietweeluik over haar broer Willem, die parkinson heeft, en over de bewezen relatie tussen die ziekte en landbouwgif. Maar in De boer, de broer, de zus en de ziekte gaat iets wezenlijks mis. Wetenschappelijk onderbouwde waarschuwingen worden tegenover persoonlijke overtuigingen van boeren gezet, alsof beide even zwaar wegen. De waarheid zou ergens in het midden liggen. Dan heb je wetenschap niet begrepen. En journalistiek niet.

Yvon Jaspers maakt met Boer zoekt vrouw televisie waarin het boerenleven liefdevol wordt geportretteerd. Boeren zijn aardige mensen, werken hard, hebben gevoel voor humor en zoeken net als ieder ander naar liefde en geluk. Een prachtig uitgangspunt voor een liefdesprogramma.

Toen broer Willem op jonge leeftijd parkinson kreeg, kwam Jaspers terecht in een wereld die niet zo gemakkelijk te verenigen is met dat vertrouwde boerenbeeld. Want er zijn steeds meer wetenschappelijke aanwijzingen dat blootstelling aan bepaalde bestrijdingsmiddelen het risico op parkinson vergroot. Boeren en tuinders behoren tot de beroepsgroepen met een verhoogd risico door blootstelling. Een prachtig uitgangspunt voor een journalistiek onderzoeksprogramma.

Insteek: Iemand die jarenlang de menselijke kant van de landbouw heeft laten zien, ontdekt dat diezelfde landbouw ernstige gezondheidsrisico's met zich mee kan brengen. Niet alleen voor omwonenden, maar juist ook voor de mensen die de middelen zelf gebruiken.

Een mening is geen onderzoeksresultaat
In de documentaire komen boeren aan het woord die hun gebruik van bestrijdingsmiddelen verdedigen. Ze vertellen over hun ervaringen, hun bedrijfsvoering en hun overtuigingen. Het zijn gevoelens en meningen. Boer Frans uit De Lutte, die we kennen als deelnemer aan Boer zoekt vrouw, mag bijvoorbeeld allerlei domme dingen zeggen onder de noemer 'is toch zo?' en 'ik weet het wel zeker!' Aardig in een gesprek aan de keukentafel, maar in hemelsnaam niet naast of tegenover wetenschappelijk onderzoek van neuroloog Bas Bloem. Hij legt uit dat parkinson niet eenvoudig aan één oorzaak is toe te schrijven. Genetische aanleg, veroudering en verschillende omgevingsfactoren kunnen een rol spelen. Maar er zijn óók serieuze wetenschappelijke aanwijzingen voor een verband tussen blootstelling aan bepaalde pesticiden en parkinson. Dat is geen vrijblijvende mening van een dokter. Het is een uitleg die voortkomt uit wetenschappelijk onderzoek, inclusief de onzekerheden die daarbij horen.

De meningenmachine praat in het tweeluik van Jaspers als 'zeker weten' en de wetenschapper die al dertig jaar onderzoek doet, nuanceert zelfs zijn zeker weten. Wetenschappelijke voorzichtigheid is geen zwakte. Meninkjesgebral aan de keukentafel verkondigen als zekerheid is dat wel.

Van feiten naar een mening, niet andersom
Voor een journalistieke conclusie bestaat een volgorde. Je begint met feiten. Die controleer je, vergelijkt ze met andere gegevens en onderzoekt wat ze betekenen. Vervolgens analyseer je de samenhang. Daaruit kan een visie ontstaan en uiteindelijk een opinie. Je kunt een opinie niet formuleren als je niet vooraan bij de feiten begint. En dat is juist wat die gifspuiters in het tweeluik van Jaspers wél doen. Daarmee lanceren ze niet meer dan een mening. Een waardeloze mening.

Dat Jaspers daarvoor kiest, is geen neutraliteit. Dat is schijnneutraliteit. Ze eindigt haar tweeluik met de uitspraak dat ze het nu nog niet weet. Want je hebt twee kampen. Nee Yvon, wetenschap is geen kamp. Wetenschap is de methode waarmee je vaststelt welke argumenten hout snijden. En dan kun je een mening van een boer niet zomaar tegenover dertig jaar onderzoek zetten alsof beide even zwaar wegen.

Jaspers is geen journalist, ze maakt een liefdesprogramma. Dat leidt tot vragen als 'hoe voel je je?', niet tot vragen als 'en waar baseer je dat op?' of 'klopt dat wel?'. In het tweeluik wordt Jaspers daarmee geconfronteerd door Ton van der Ham, onderzoeksjournalist van Zembla. Van der Ham doet al jaren onderzoek naar pesticiden, de risico's ervan en de manier waarop bestrijdingsmiddelen worden toegelaten. Zijn journalistieke werk heeft ernstige vragen opgeroepen over de kwaliteit van de beoordeling door toelatingsinstanties. En Van der Ham confronteert Jaspers met de vraag: heeft Boer zoekt vrouw niet jarenlang bijgedragen aan een geromantiseerd beeld van de landbouw?

Wat gebeurt er als je de landbouw bekritiseert?
Jaspers raakt tijdens het maken van het tweeluik in de strik waarmee menig journalist – onder wie ikzelf als auteur van deze opinie – te maken krijgt: de georganiseerde landbouw en de agrarische lobby gaan je tegenwerken. In het geval van Jaspers weigeren organisaties haar te woord te staan en wordt een brief naar leden gestuurd om niet aan het programma mee te doen. Jarenlang was ze welkom. Boer zoekt vrouw liet een warme, sympathieke kant van het boerenleven zien. Maar nu ze vragen stelt over pesticiden en parkinson, slaat die vanzelfsprekende gastvrijheid om in actieve tegenwerking.

Bij het voorbereiden van de documentaire Boerokratie heb ik persoonlijk bedreigingen en intimidatie ervaren vanuit LTO Salland. De voorzitter verspreidde op Bluesky de onjuiste bewering dat ik ergens vanwege mijn opvattingen ontslagen zou zijn. Ik ben nog nooit ergens ontslagen. Ook werden mensen met wie ik samenwerkte onder druk gezet: LTO zou niet meer met hen in gezamenlijke projecten willen zitten als Boerokratie mede onder de vlag van Raalte op Groen vertoond zou worden. De Rabobank wees een fondsaanvraag af. Volgens een lid van de toewijzingscommissie was het idee op zichzelf goed, maar lag het probleem bij mijn betrokkenheid.

Zo wordt niet alleen kritische journalistiek tegengewerkt, maar ook het openbare debat over de toekomst van de landbouw beschadigd.

Dat lobbyorganisaties hun invloed proberen te vergroten, is overigens niet alleen iets van achterkamertjes. Kijk naar de opkomst van de BoerBurgerBeweging. Het Deventer reclamebureau ReMarkAble, waar Henk Vermeer en Wim Groot Koerkamp eigenaar van waren, presenteerde zijn betrokkenheid bij de ontwikkeling van BBB als een geslaagd voorbeeld van het naar de politiek brengen van een lobbybelang. ReMarkAble werkte bovendien voor grote bedrijven uit de agro-industrie. Het illustreert hoe nauw commerciële belangen, communicatie en politieke beïnvloeding met elkaar verweven zijn.

Yvon, deze waarheid ligt niet in het midden
Het persoonlijke verhaal van Yvon Jaspers en haar broer Willem maakt indruk. Je ziet hoe een ernstige ziekte een familie raakt en hoe iemand die jarenlang een vanzelfsprekende band met de boerenwereld had, ineens met heel andere vragen wordt geconfronteerd. Die zoektocht is waardevol. Maar de conclusie dat het allemaal zo ingewikkeld is omdat beide kanten hun argumenten hebben, die conclusie mag Jaspers niet maken. Dan blijkt ze toch een presentatrice van een liefdesprogramma en geen journalist.

Er is overtuigend wetenschappelijk bewijs dat blootstelling aan bepaalde pesticiden het risico op parkinson verhoogt. Er zijn tekortkomingen in de manier waarop middelen op gezondheidsrisico's worden beoordeeld. Er zijn boeren die bewijzen dat anders boeren heel goed kan. En er zijn lobbypartijen die opkomen voor de belangen van grote ondernemingen in de agro-industrie. Dat is genoeg om veel scherpere vragen te stellen dan Jaspers in haar tweeluik heeft gedaan.

Voor haar broer Willem en voor mijn zus hoop ik dat er snel medicijnen komen die parkinson kunnen afremmen. Maar nog liever hoop ik dat we de oorzaken van deze verschrikkelijke ziekte serieus genoeg nemen om te voorkomen dat er steeds nieuwe patiënten bijkomen. Daarvoor hebben we geen meningen nodig die zich voordoen als feiten. Daarvoor hebben we wetenschap nodig. En journalisten die durven doorvragen.

Eerder maakte ik een talkshow met onder andere Ernst Daniël Smit over parkinson.

“Parkinson is een trouwe vriend, als die je een keer de hand heeft geschud, gaat ie niet meer weg. …” Gevierd operazanger, maar ook Parkinson-patiënt Ernst Daniël Smid maakt er een grapje over. Hij is hoofdgast in een nieuwe reeks van de talkshow Kiek An waarmee Beleefstijl Salland en ZorgsaamInSalland samen op zoek gaan hoe je nog een goed leven kunt leiden ondanks een zorgvraag. Humor helpt. Maar niet alle humor is leuk. Ook aan tafel Mia Nijland van Beleefstijl Salland, Astrid van der Maar van Ergotherapie Salland, Anouk Nijlant van fysiotherapie Wijhe en Joke Berendsen, regiovertegenwoordigster van de Hersenstichting. Presentatie: Lieke en Harrie Kiekebosch.