Een extra belasting op buitengewone energiewinsten is heel erg liberaal

Geld moet je verdienen niet door omstandigheden in de schoot geworpen krijgen.

Minister Eelco Heinen heeft het er maar moeilijk mee. In de Tweede Kamer tekent zich een meerderheid af voor een extra belasting op de megawinsten van energiebedrijven. Dat is allemaal niet zo makkelijk, stelt hij. Dat lukt niet zomaar. Het kostte het kabinet Jetten geen enkele moeite om de sociale voorzieningen verder af te breken maar dit is blijkbaar een heel probleem. Er wordt op gewezen dat in 2022 een dergelijke belasting weliswaar drie miljard euro opleverde, maar dat daartegen nog steeds wordt geprocedeerd. Tegelijk doemt opnieuw de dooddoener aller dooddoeners op: wij moeten dat Europees regelen.

Toch ligt het model al klaar. Het is 116 jaar oud en uitgewerkt door de toenmalige bewindsman Willem Treub.

In die tijd hadden de liberalen nog hersens en een hart. Hij gold onder hen als de briljantste. Treub was een flamboyante man met artistieke vlinderdassen aan wie de vrouwen moeilijk weerstand konden bieden. Tot hoogleraar benoemd aan de gemeentelijke universiteit van Amsterdam, had hij een uitgebreide bestrijding van Karl Marx geschreven. Tegelijk was hij voor een samenleving met gelijke kansen voor iedereen om vooruit te komen. Hij vond ook: geld moest je verdienen en niet in de schoot geworpen krijgen. Daarom meende hij dat bedrijven waarvoor normale concurrentieregels niet golden, zoals het openbaar vervoer, de gasfabriek of de telefoon beter in overheidshanden konden komen.

Als minister tijdens de Eerste Wereldoorlog behoedde Treub Nederland voor de economische ondergang. In 1916 voerde hij een speciale winstbelasting in voor bedrijven die niet dankzij de brille van hun directie maar vanwege de oorlogsomstandigheden exorbitante winsten boekten. Aan de andere kant had een groot deel van de bevolking het vanwege diezelfde oorlog moeilijk en leefde op de rand van het voedselgebrek. Minister Treub had geld nodig om hen te helpen.

Daarom voerde hij de volgende belastinghervorming door. Alle bedrijven moesten hun winst en verliesrekening over het laatste normale jaar opgeven. Dat was 1913. In augustus 1914 was immers de oorlog uitgebroken. Deze cijfers werden vergeleken met die in het lopende belastingjaar. Als het verschil te groot was, moesten bedrijven aantonen dat dit niet door oorlogsomstandigheden kwam. Anders betaalden zij daarover naar ik meen dertig procent. De klaagzangen waren uiteraard niet van de lucht maar minister Treub hield voet bij stuk. Zijn nieuwe wet heeft wel aanleiding gegeven tot het ontstaan van een nieuw beroep: dat van belastingadviseur.

Minister Heinen hoeft alleen maar in de archieven te kijken. Helaas maken in de VVD middelmatige cententellers de dienst uit en niet briljante geesten à la Willem Treub. Heinen zal de grote energiebedrijven wel de hand boven het hoofd blijven houden. Dat is tenslotte zijn tweede natuur en ook die van zijn politieke leidsvrouwe.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: Ijsselstein, Loosdrecht, incident of begin van een revolte?