Drama Ceuta houdt Marokko en Europa een spiegel voor

Terwijl de Europese Unie morgen bijeenkomt om te spreken over de tragedie in Ceuta en de verdere aanscherping van het beleid tegen irreguliere migratie, mag deze ramp niet worden gereduceerd tot een op zichzelf staand incident.

Naar schatting 50.000 Marokkaanse burgers en migranten uit andere Afrikaanse landen trokken de afgelopen dagen naar het noorden van Marokko, in een poging Ceuta en Melilla te bereiken. Onder hen bevonden zich gezinnen, vrouwen en minderjarigen. Volgens de meest recente berichten hebben ongeveer 200 mensen hun zoektocht naar een beter bestaan met de dood moeten bekopen.

Onze gedachten zijn allereerst bij de families die een dierbare hebben verloren. Wij betuigen hun ons diepste medeleven. Achter ieder migratiecijfer schuilt een mens met dromen, hoop en een toekomst die abrupt is afgebroken.

Juist daarom is het onaanvaardbaar dat dit menselijke drama opnieuw wordt misbruikt voor politieke en geopolitieke doeleinden. Zowel Rabat als Europese regeringen lijken migratie steeds vaker te beschouwen als een onderhandelingsinstrument, waarbij de menselijke waardigheid naar de achtergrond verdwijnt. Even verwerpelijk is dat autoritaire leiders en radicaal-rechtse politieke stromingen dergelijke tragedies aangrijpen om vijandbeelden over migranten aan te wakkeren en een steeds hardere migratieretoriek te rechtvaardigen.

Wie de gebeurtenissen in Ceuta uitsluitend verklaart vanuit mensensmokkel of "illegale migratie", weigert de onderliggende oorzaken onder ogen te zien. De economische en sociale ongelijkheid in Marokko is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Voor veel jongeren en gezinnen is het perspectief op een waardig bestaan vrijwel verdwenen.

Daar komt een steeds repressiever politiek klimaat bij. De onderdrukking van de Hirak-protesten in de Rif, de repressie tegen de Gen Z-protesten en de voortdurende vervolging van journalisten, mensenrechtenactivisten en kritische stemmen laten zien dat de ruimte voor vrije meningsuiting en maatschappelijke oppositie steeds kleiner wordt. Internationale mensenrechtenorganisaties waarschuwen hier al jaren voor.

Tegen deze achtergrond trad op 12 juni 2026 het Europese Migratie- en Asielpact in werking. Onder invloed van rechts en extreemrechts kiest de Europese Unie met strengere grenscontroles, versnelde terugkeerprocedures en verdere externalisering voor een steeds restrictiever migratiebeleid. In de praktijk betekent dit dat landen als Marokko steeds nadrukkelijker de rol van Europese grensbewaker krijgen toebedeeld.

Dat roept een fundamentele vraag op: kan Europa de opvang en terugkeer van migranten wel toevertrouwen aan een land waar de fundamentele rechten van de eigen bevolking onder druk staan? Een autoritaire staat waarin onafhankelijke media, activisten en de oppositie systematisch worden beknot, is moeilijk een geloofwaardige partner voor de bescherming van vluchtelingen en migranten.

De politisering van migratie maakt de situatie alleen maar gevaarlijker. Marokko heeft migratie de afgelopen jaren herhaaldelijk ingezet als diplomatiek drukmiddel. De gebeurtenissen in Ceuta in 2021 en het dodelijke grensgeweld bij Melilla in 2022 illustreren hoe snel mensenlevens onderdeel worden van geopolitieke machtsverhoudingen. Ook de huidige crisis lijkt niet los te kunnen worden gezien van deze politieke dynamiek.

Daarbij dringt zich een prangende vraag op. Hoe is het mogelijk dat meer dan 50.000 mensen zich vrijwel gelijktijdig richting de grens konden verplaatsen zonder dat de grenswacht, het leger, de politie, de inlichtingendiensten en de lokale autoriteiten – die doorgaans iedere vorm van protest nauwlettend controleren – hiervan op de hoogte waren of ingrepen?

Des te teleurstellender is het dat verschillende politieke partijen de gebeurtenissen opnieuw vrijwel uitsluitend toeschrijven aan mensensmokkelnetwerken. Criminele organisaties spelen onmiskenbaar een rol, maar een dergelijke verklaring leidt de aandacht af van de structurele oorzaken: groeiende ongelijkheid, politieke repressie, gebrek aan toekomstperspectief en een Europees migratiebeleid dat steeds sterker inzet op afschrikking en uitbesteding van verantwoordelijkheid.

Even zorgwekkend is de reactie van de Marokkaanse autoriteiten. Pas vier dagen na de tragedie kwam het ministerie van Binnenlandse Zaken met een verklaring. Daarin ontbrak ieder blijk van medeleven met de slachtoffers en hun nabestaanden.

De woordvoerder verklaarde dat tien mensen waren verdronken en één persoon was overleden, terwijl officiële Spaanse bronnen, mensenrechtenorganisaties en diverse media spreken over meer dan honderd dodelijke slachtoffers. Juist daarom rust op de Marokkaanse autoriteiten de verantwoordelijkheid om een onafhankelijk, transparant en grondig onderzoek in te stellen naar de toedracht van deze tragedie.

Het drama bij Ceuta is dan ook veel meer dan een migratiecrisis. Het houdt Europa een spiegel voor. Wie migratiebeleid uitbesteedt aan autoritaire regimes, loopt het risico ook de verantwoordelijkheid voor de bescherming van mensenrechten uit te besteden. Dat is niet alleen moreel problematisch, maar uiteindelijk ook politiek onhoudbaar.

Wil de Europese Unie werk maken van een geloofwaardig en duurzaam migratiebeleid, dan zal zij niet alleen moeten investeren in grensbewaking, maar ook in democratie, rechtsstaat, mensenrechten en sociaaleconomische ontwikkeling. De afgelopen jaren heeft de Europese Unie aanzienlijke financiële steun beschikbaar gesteld aan Marokko. Tegelijkertijd ontbreekt transparantie over de besteding van deze middelen en over de vraag in hoeverre deze samenwerking daadwerkelijk bijdraagt aan de ontwikkeling van Marokko en de bescherming van fundamentele rechten. Europa mag migratie niet afkopen zonder rekenschap af te leggen over de gevolgen van dat beleid.

De ondertekenende organisaties beschouwen de gebeurtenissen in Ceuta daarom als een wake-upcall. Niet alleen voor het Europese migratiebeleid, maar vooral voor de vraag welke waarden Europa daadwerkelijk wil verdedigen. Zolang democratie, rechtsstaat en mensenrechten ondergeschikt blijven aan geopolitieke belangen en grensbewaking wordt uitbesteed aan autoritaire regimes, blijft het risico op nieuwe tragedies bestaan.

Namens EMCEMO, Monitor Lange Arm Rabat, Comité Mulay Mohand, Stichting Izaouran, Rif Alert, Stichting Noemidia en AMDH Nederland