Desinformatie hoort niet thuis in het publieke bestel

Wanneer je keer op keer de Journalistieke Code overtreedt, dan hoor je niet in het publieke bestel thuis. Het zijn de voorwaarden waar Ongehoord Nederland bij toetreding mee akkoord is gegaan, en die de omroep stelselmatig aan haar laars lapt. 

De NPO-ombudsman publiceerde sinds 2022 al elf onderzoeken waarin het handelen van ON negatief werd beoordeeld. De visitatiecommissie van de NPO trok daar onlangs een harde conclusie uit: de betrouwbaarheid van de informatievoorziening van ON staat onder druk, en daarmee die van de publieke omroep als geheel. De commissie noemt dat een aantasting van de belangrijkste kernwaarde van de publieke omroep. De omroep zelf doet alsof ze het niet begrijpt, en haar aanhang lijkt het werkelijk niet te begrijpen.

Wie checkt de factcheckers is het standaard verweer
Ongehoord Nederland draagt belangrijk bij aan polarisatie. Haar achterban verspreidt nepnieuws kwistig op sociale media, en vervolgens wordt verontwaardiging uitgesproken over de verzonnen ‘feiten’. Ik sprak eens iemand aan die boos was over iets wat niet waar was, en legde uit hoe het echt zat. Zij sprak de historische woorden: ‘Feiten interesseren mij niet, ik denk zelf na’. Op zo’n manier heb je jouw waarheid altijd aan je kant. En wanneer je iemand laat zien dat iets echt niet klopt wat hij deelt, en je verwijst naar een factcheck-site waar met bronnen en al bewezen wordt hoe het echt zit, is het standaardverweer: ‘Wie checkt de factcheckers?’. Ik vind dat bijzonder, want waarom vertrouw je iemand op zijn blauwe ogen die zonder enige bron iets deelt wat aansluit bij je onderbuikgevoelens, en iemand die het onderwerp nauwkeurig heeft onderzocht en het tegendeel bewijst niet?

Desinformatie uitzenden en delen heeft grote gevolgen. Het beïnvloedt verkiezingsuitslagen, het debat rondom asielzoekers, het ondermijnde de volksgezondheid tijdens de pandemie, het belemmert de vooruitgang op het gebied van gelijke rechten en klimaat, en het draagt belangrijk bij aan de polarisatie in onze samenleving.

Het verdachtenbankje van de wetenschap en journalistiek
Bij het verspreiden van desinformatie wordt steeds de wetenschap en de journalistiek op het verdachtenbankje geplaatst, want die spelen allemaal onder een hoedje met de overheid, volgens deze critici die vertrouwen op hun onderbuik. Bijzonder is dat wanneer een wetenschapper zich keert tegen de consensus in de wetenschap, diens informatie direct breed gedeeld wordt als onweerlegbaar bewijs. Ongehoord Nederland laat deze wetenschappers graag aan het woord, en juist daar duldt de omroep geen weerwoord. Mensen mogen vrijuit spreken zonder dat iemand hen bevraagt. Dat duizend wetenschappers iets anders beweren weegt dan niet op tegen wat deze ene roepende in de woestijn zegt. Begrijp me goed, wetenschappers die tegen de stroom inzwemmen verdienen zeker waardering. Hun beweringen moeten alleen worden onderbouwd door grondig onderzoek en verifieerbare feiten voordat ze worden geaccepteerd als waarheid.

Het David-tegen-Goliath frame
ON en haar achterban beschouwen de omroep als de underdog die het opneemt tegen de mainstream media. Een David tegen Goliath. Het is een krachtig frame, en het is een centraal onderdeel van het communicatiemodel.

Het frame doet drie dingen tegelijk. Het maakt elke kritiek tot bewijs van het eigen gelijk. Een ombudsmanrapport is geen onafhankelijke toetsing maar wordt onderdrukking genoemd. Een visitatierapport is geen vakinhoudelijk oordeel maar beschouwd als uitsluiting. Een sanctie is geen bestuurlijke maatregel maar is volgens de achterban een poging tot monddood maken. Daarnaast verschuift het frame de discussie van inhoud naar positie. Of een specifieke claim klopt, of hoor en wederhoor is toegepast, of een feit gecheckt is, wordt secundair aan de vraag wie hier de underdog is. En tot slot bindt het de achterban rond gedeelde grief.

Maar de  positie van ON is helemaal niet die van een underdog. De omroep ontvangt publiek geld, heeft zendtijd op de publieke omroep en wordt verspreid via dezelfde infrastructuur als alle andere omroepen. Dat is een bevoorrechte positie die de meeste mediakanalen in Nederland niet hebben.

Tegelijk neemt het draagvlak af
Opvallend is dat het ledenaantal van ON intussen daalt. In het eerste kwartaal van 2026 ging het met ongeveer vierduizend leden omlaag, naar ruim 34.000. Daarmee zit de omroep ruim onder de drempel van 50.000 leden die volgens de Mediawet nodig is voor een volwaardige erkenning. 

De aspirantstatus is bewust laagdrempelig gemaakt om pluriformiteit te bevorderen, en juist die laagdrempelige eis wordt niet gehaald. Als een aspirant-omroep die ledeneis bij de volgende erkenningsronde niet haalt, kan zij geen aanspraak maken op voortzetting.

Publiek geld voor zelf veroorzaakte interne ruzies
Ook financieel staat de omroep er slecht voor. Over het afgelopen jaar leed ON een verlies van bijna 900.000 euro, voornamelijk door juridische kosten die opliepen tot 533.000 euro. Een belangrijk deel daarvan komt voort uit intern gesteggel binnen de omroep zelf, en die rekening wordt betaald uit publieke middelen. Het gerechtshof Den Haag oordeelde in april dat ON medeoprichter Arnold Karskens een schadevergoeding van 100.000 euro moet betalen, omdat de omroep ernstig verwijtbaar heeft gehandeld bij zijn ontslag. De onderzoeken waarop ON het ontslag baseerde, waren volgens de rechter onzorgvuldig uitgevoerd. Karskens noemde zijn vertrek een interne machtsstrijd en stelde dat hij het antisemitisme binnen ON wilde tegenhouden.

Het Commissariaat voor de Media oordeelde daarnaast dat ON onterecht ruim 32.000 euro aan advocaatkosten heeft betaald voor presentator Raisa Blommestijn, die in 2024 werd veroordeeld voor groepsbelediging. Publieke middelen mogen volgens de Mediawet alleen worden gebruikt voor de publieke mediaopdracht. Blommestijn is inmiddels weer wekelijks als presentator van Ongehoord Nieuws op het scherm te zien. Daarmee blijkt opnieuw dat ON medewerkers die over de schreef gaan niet op afstand zet, maar juist beschermt en terughaalt. Het beeld van een zorgvuldige werkgever die de regels van het bestel respecteert, sluit daar niet op aan.

Het eigen vermogen kelderde in één jaar van ruim een miljoen naar minder dan 175.000 euro. ON presenteert die kosten graag als bewijs van tegenwerking, maar de cijfers vertellen dus een ander verhaal. De omroep wordt niet financieel uitgeknepen door Goliath, ON houdt zelf een gevecht in stand dat geld blijft kosten, deels tegen externe instanties, deels tegen mensen uit de eigen gelederen. Geld van de belastingbetaler, bedoeld voor publieke journalistiek, gaat zo op aan interne ruzies en aan het beschermen van mensen die juist hadden moeten worden aangesproken.

De weeffout in de Mediawet
Dit alles laat zien hoe het stelsel zelf vastloopt. De ombudsman, de visitatiecommissie en het Commissariaat voor de Media kunnen wel keer op keer vaststellen dat ON de journalistieke beroepsnormen niet naleeft, maar er kan geen effectieve consequentie aan worden verbonden. De Journalistieke Code is geen wet, maar een afspraak binnen het bestel. Sancties kunnen alleen worden opgelegd voor ‘onvoldoende samenwerking’, niet voor de overtredingen zelf. Toen de NPO in 2023 om intrekking van de erkenning vroeg, was dat een unicum in de geschiedenis van het bestel. De toenmalig staatssecretaris moest het verzoek afwijzen omdat er onvoldoende juridische grond was. Een wettelijke verankering van de Journalistieke Code in de Mediawet is sinds 2023 aangekondigd, maar nog steeds niet gerealiseerd.

Daardoor zit het stelsel klem. De diagnose kan worden gesteld, de behandeling ontbreekt. Wat bedoeld was als bescherming van de journalistieke vrijheid, beschermt nu juist de partij die de journalistieke principes niet toepast.

Geen plek in het bestel
Om polarisatie tegen te gaan moeten we de verspreiding van desinformatie terugdringen en vertrouwen op betrouwbare bronnen van informatie. Het is goed dat er ruimte is in de publieke omroep voor mensen die zich niet vertegenwoordigd voelen door de gangbare media. Die ervaring is voor veel mensen reëel, en daar mag het bestel scherper op zijn. Maar desinformatie en haat aanwakkeren is niet de weg.

Zolang Ongehoord Nederland dit wel blijft doen, geen hoor en wederhoor toepast en feiten ondergeschikt maakt aan een politiek frame, is er geen plek voor de omroep in het bestel. Een dalend ledenaantal, een uitgeholde balans, publiek geld dat opgaat aan zelf veroorzaakte interne ruzies, en een visitatierapport dat de betrouwbaarheid van de publieke omroep zelf in het geding brengt, maken die conclusie alleen maar urgenter.

Tot eind 2028 blijven we dus opgescheept met een omroep die desinformatie tot product heeft gemaakt, en blijven de groepen die daar het hardst door geraakt worden, lhbti+-personen, mensen met een migratieachtergrond, moslims, wachten op een stelsel dat hen serieuzer beschermt dan de partij die hen tot doelwit maakt.