Democratie vraagt om een cultuur waarin de wijsheid van de bevolking tot uitdrukking komt

“Onacceptabel wat er vanavond is gebeurd bij het partijkantoor van D66. En al de tweede keer. Dit soort geweld en intimidatie zijn een regelrechte aanval op onze democratie en rechtsstaat. Dat mogen we geen moment tolereren.” [Jesse Klaver op X, 07.05.2026]

Het is tegenwoordig een veel gehoorde reflex om dit soort verwerpelijke incidenten als een aanval op ons politiek stelsel op te vatten.

Dat dit een aanval op onze democratie is, lijkt me echter op z’n zachtst gezegd overdreven. Hier werd toch geen poging tot een staatsgreep gedaan. Het kan eerder een uitdaging voor die rechtstaat zijn om haar waarde te bewijzen.

Een rechtstaat wordt doorgaans gekenmerkt door

·    formulering van grondrechten

·    scheiding der machten

·    legitimiteitsprincipe: overheidshandelen moet gebaseerd zijln op wetten

·    onafhankelijke rechtspraak

Geen van deze principes worden door dergelijke aanslagen aangetast of verzwakt.

De rechter als rechtsstatelijk instrument
Laat het aan de Openbare Aanklager over om de daders voor de Rechters te brengen.

Tegen parlementaire besluiten die de rechten van minderheden bedreigen, wordt ook vaak de bescherming door de rechtstaat in stelling gebracht. Een Grondwet zou de volksvertegenwoordigers verhinderen slechte wetgeving door te voeren. Maar dat lijkt me een illusie, want een Grondwet bezit geen magische kracht en kan altijd (weliswaar met een twee derde meerderheid) veranderd worden.

We zouden wel constitutionele hoven kunnen inrichten, die nieuwe wetten aan bestaande wetten mogen toetsen. Maar dat vraagt wel om ingelote lekenjury's, zoals in België en klassiek Athene. Je kunt je wel afvragen hoe democratisch een vonnis is dat door enkele niet gekozen beroepsjuristen wordt geveld?

Democratie is meer dan een procedure
Het is nooit te garanderen door instituten dat er onrechtvaardige besluiten worden genomen. Dat is primair afhankelijk van het vermogen tot ‘zelfbeperking’ van burgers.

Democratie is altijd meer dan een set procedures om tot besluitvorming te komen. Een democratisch meerderheidsbesluit kan inderdaad heel onrechtvaardig voor bepaalde mensen uitpakken.

Democratie, ook een directe democratie vraagt daarom ook om een bepaalde cultuur waarin de wijsheid van de bevolking tot uitdrukking komt.

Het gaat er uiteindelijk om of “burgers in staat en bereid zijn om vrijwillig hun verlangens en macht in te perken”. (Cornelius Castioradis)