De vos in het kippenhok

De deur van het kippenhok vliegt open en een vos stapt naar binnen. Hij schudt het stro op, de kippen vliegen paniekerig rond en veren dwarrelen door het hok.

En dan, midden in de chaos, draait de vos zich verontwaardigd om en zegt: “Wat een agressie hier! Zien jullie wel hoe vijandig deze kippen zijn? Ik word hier belaagd, aangevallen, gedemoniseerd! Maar ik zal strijdbaar blijven en laat me de mond niet snoeren door deze linkse deugkippen! Ze zijn woke! Het zijn gevaarlijke terroristen! We moeten ze bestrijden!”

En terwijl hij dit roept, is zijn snuit besmeurd met bloed en hangen de veren uit z’n bek. “Zelfverdediging!” roept hij.

Dit is waar we het afgelopen decennium met z’n allen naar zitten te kijken. Het kippenhok is de westerse democratie. De kippen zijn mensen die zich, hoe verschillend ook, aan de spelregels houden. Sommigen zijn wat meer links georiënteerd, anderen meer rechts, en de ene kakelt misschien wat harder dan de ander, maar allemaal erkennen ze dezelfde regels, grenzen en procedures. Dat gedeelde kader zorgt voor een zekere rust en waardigheid in het hok.

Totdat de deur openzwaait en de vos naar binnen stapt. Iemand die niet komt om mee te doen, maar om de boel te ontwrichten. Vanaf dat moment verandert alles.

De vos begint met het zaaien van angst. In een democratie betekent dat dat journalisten, wetenschappers, rechters en tegenstanders worden neergezet als onbetrouwbaar, en vreemdelingen als bedreigend. Het gaat de vos niet om een inhoudelijke discussie, maar om het creëren van een klimaat waarin iedereen die anders denkt verdacht is. De vos wil bepalen welke kippen erbij horen en welke niet, en welke kippen het hok moeten verlaten.

De kippen raken alert, reageren, en het hok raakt in chaos.

In die chaos geldt een nieuwe regel. De vos tegenspreken mag niet zonder gevolgen. Doe je dat wel, dan word je uitgelachen, weggehoond, geïntimideerd en bedreigd door allerlei vriendjes van de vos. Het zou zomaar kunnen dat de vos zijn vrienden daarvoor rijkelijk beloond. Zo ontstaat een sfeer waarin niet de sterkste argumenten winnen, maar de hardste stemmen. En wie de vos helpt die sfeer in stand te houden, merkt al snel dat loyaliteit loont.

Vervolgens versterkt de vos de tegenstelling. Het hok wordt opgedeeld in wij versus zij, goed versus fout, vriend versus vijand. Kleine meningsverschillen worden opgeblazen tot grote morele conflicten en steeds meer kippen gaan geloven dat ze daadwerkelijk bedreigd worden en sommige kippen slecht zijn. En die slechte kippen mag je met geweld bestrijden om het hok veilig te houden. Dat heeft de vos hen aangepraat en dat zijn ze gaan geloven.

De vos zet regels opzij of draait ze om. In een democratie betekent dit dat instituties zoals media, rechterlijke macht of internationale afspraken in twijfel worden getrokken. Dus wat voorheen normaal en beschermend was, wordt nu voorgesteld als belemmering, corruptie of vijandigheid. Kippen die de regels volgen lijken ineens zelf een bedreiging. Daarna draait de vos de rollen om. Niet langer is hij de oorzaak van chaos, maar slachtoffer van de reacties. Ieder tegengeluid of protest wordt gepresenteerd als agressie. Het zorgelijke gekakel van de kippen wordt bewijs dat hij wordt aangevallen.

De kippen dragen onbewust bij aan dit patroon. Sommigen willen begrijpen, in gesprek gaan en redelijkheid vinden, zelfs als ze zijn met bloed besmeurde vossensnuit en valse grimas zien, want de redelijkheid moet toch ergens te vinden zijn en sommige verbindende kippen zijn vastbesloten die te vinden.

Dat versterkt het verhaal van de vos. Hij zegt dat hij niet wordt begrepen, dat hij zijn mening niet mag uiten, dat hij gecanceld, belaagd en tegengewerkt wordt en dat hij zichzelf moet verdedigen. Hij roept dat hij gedemoniseerd wordt en dat er een hetze of heksenjacht tegen hem gaande is.

De arme, arme vos. Steeds meer kippen voelen oprecht medelijden met hem.

Zo wordt de verstoring omgedraaid tot slachtofferschap. De volgorde wordt doelbewust omgedraaid. Niet de vos veroorzaakte onrust en de kippen reageerden, maar de kippen vallen de vos aan en die verdedigt zich.

Het patroon is steeds hetzelfde. De vos ontwricht het hok door eerst chaos te veroorzaken, dan regels te ondermijnen, en tot slot de reacties tegen hemzelf te keren als bewijs van slachtofferschap. Het hok raakt verstoord, de kippen raken verward, en de vos behoudt de controle over het verhaal, terwijl de werkelijke reden van onrust steeds minder zichtbaar wordt.

De vraag die zich meteen aandient is hoe de vos het hok binnen kon komen. Dat gebeurt omdat de deur van een democratie voor iedereen openstaat. De kippen gaan ervan uit dat wie binnenkomt zich aan de spelregels houdt. Ze respecteren dat iedereen het recht heeft een mening te uiten, ook als die schuurt of botst.

Dat vertrouwen is geen zwakte, maar een voorwaarde voor samenleven. Zonder dat uitgangspunt zou het hok geen democratie zijn, maar een fort. Juist omdat openheid de norm is, kan iemand die die openheid niet wil beschermen er misbruik van maken.

De deur staat dus niet open uit naïviteit, maar uit principe. En precies dat principe vraagt om waakzaamheid.

Wat leert dit ons over het kippenhok?  Dat openheid niet betekent dat alles ongecontroleerd mag gebeuren. Dat het essentieel is om grenzen te stellen, gedrag te beoordelen en de volgorde van oorzaak en reactie helder te houden. Dat kippen moeten leren herkennen wie daadwerkelijk schade veroorzaakt en wie slechts reageert op chaos. Een kip moet een vos van een kip leren onderscheiden.

De belangen van een vos zijn nu eenmaal anders dan die van kippen. Waar de kippen het hok rustig, waardig en veilig voor iedereen willen houden, leeft de vos van chaos, strijd, controle en vooral heel veel eigen voordeel.

Dat betekent niet dat kippen hun natuurlijke neiging om te begrijpen moeten verliezen. Openheid blijft een kracht, zolang het niet wordt misbruikt. De kippen moeten wel alert blijven. Alleen zo kan het hok veilig blijven, zonder de deur dicht te gooien, en blijft duidelijk wie de rust en waardigheid in het hok beschermt, en wie probeert het te ontwrichten.

Alleen zo kan een democratie veerkrachtig zijn, zelfs als een vos het probeert te ontwrichten. En vossen, die zullen er altijd zijn.