De verzetsheld die je 's ochtends in de spiegel aanstaart

Zou u een verzetsheld zijn geweest? Het is de ultieme morele lakmoesproef die we onszelf graag afnemen tijdens de Dodenherdenking en op Bevrijdingsdag. In onze gedachten zijn we de dapperste versie van onszelf: we zien onszelf al onderduikers verbergen of illegale kranten drukken. Maar de werkelijkheid van 1940-45 toont een ander beeld. Nederland was, zoals schrijver Joris Luyendijk afgelopen 4 mei benadrukte, bij uitstek het land waar burgers hun Joodse buren door de nazi’s weg lieten voeren.

We sussen ons geweten met de gedachte dat we toen simpelweg niet wisten wat we nu weten. Maar dat is te makkelijk gedacht. Wie op de huidige wereld reflecteert, ziet dat onrecht geen historisch relict is, maar een actueel proces. De vraag of u in het verzet zou zijn gegaan, is dan ook niet hypothetisch. Het antwoord ligt in uw handelen van vandaag. Wie nu nog niet is opgestaan tegen onrecht, houdt zichzelf voor de gek wanneer die denkt een verzetsheld te zijn geweest.

De val van de rechtvaardige man
Deze morele zelfoverschatting doet denken aan Jean-Baptiste Clamence uit Albert Camus’ De Val. Hij ziet zichzelf als de ultieme rechtvaardige man, maar wanneer hij een vrouw in de Seine ziet springen, wordt zijn moraliteit beproefd en verzuimt hij te handelen. Zijn hele zelfbeeld stort als gevolg in elkaar.

Collectief lijken we in dezelfde val te trappen. We overschatten onze morele daadkracht zolang onrecht beperkt blijft tot een scenario in ons hoofd. We verschuilen ons zelfs in onze hypothetische scenario’s nog achter voorwaarden: we zouden wel handelen "als de situatie zich voordeed" of "als we geen gezin of carrière hadden". Het zijn voorbehouden die we onszelf stellen om de pijnlijke confrontatie met onze huidige passiviteit uit de weg te gaan.

De werkelijkheid laat die veilige, hypothetische afstand niet langer toe. Wie vandaag de krant opent, ziet dat vrijheid wereldwijd onder druk staat. Te midden van oorlogen en humanitaire crises is ieder standpunt dat we innemen — of juist het gebrek daaraan — onvermijdelijk moreel gekleurd. Zoals aartsbisschop Desmond Tutu zei: "Wie geen kant kiest bij onrecht, kiest de kant van de onderdrukker."

Zwijgen als morele keuze
Dus hoe ziet verzet er dan uit in 2026? Verzet is de weigering om onverschilligheid tegenover leed als legitieme houding te accepteren. De vorm is persoonlijk, maar de kern universeel: het is de kracht om onrechtvaardigheid niet als voldongen feit te slikken en morele grenzen te verdedigen waar anderen ze laten vervagen. Of dat nu gebeurt via een donatie, het maken van kritische kunst of het pal staan voor de rechtsstatelijke fundamenten; elke daad van verzet brengt barsten aan in het idee dat een onrechtvaardige wereld nu eenmaal een gegeven is.

Het is makkelijker te definiëren wat géén verzet is: wegkijken. De luxe koesteren dat we onberoerd kunnen blijven door het onrecht van nu. Die neutraliteit is geen veilige haven; het is een morele keuze voor de status quo waarin dat onrecht gedijt.

Dit nooit meer
Maar passiviteit is geen onomkeerbaar lot. Ook voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog keken veel mensen aanvankelijk weg, totdat de realiteit hen inhaalde en zij alsnog hun steun aan het verzet boden.

In zijn boek Morele Ambitie haalt Rutger Bregman aan dat de belangrijkste voorspeller voor het in huis nemen van onderduikers niet een karaktereigenschap of politieke kleur was, maar simpelweg of het iemand werd gevraagd. Verzet was vaak geen grootse, ideologische keuze, maar een praktische reactie op een acuut beroep op de menselijkheid.

Dit legt een ander pijnlijk feit bloot. Als de belangrijkste factor de "vraag" is, wat zegt het dan over ons dat we nu — in een tijd waarin de vraag om actie ons via elk scherm dagelijks bereikt — alsnog blijven zitten? Willen we écht “dit nooit meer”, dan moeten we stoppen met wachten op de volgende uitnodiging om dapper te zijn.

De uitnodiging
Het antwoord op de vraag of u een verzetsheld zou zijn geweest? Dat vindt u in uw handelen van vandaag. Verzet is geen incident dat pas aan bod komt wanneer alle vrijheid al de kop in is gedrukt; het is een voortdurende strijd tegen onrecht en het weigeren van de medeplichtigheid van de toeschouwer. Met een inmiddels jarenlange oorlog op ons continent en humanitair onrecht dat om een reactie vraagt, kunt u niet vroeg genoeg beginnen.

Als u werkelijk gelooft dat u tijdens de bezetting aan de goede kant van de geschiedenis had gestaan, is dít het moment om dat te bewijzen. De uitnodiging ligt al op uw deurmat.