De tv-serie Etty speelt in twee tijden tegelijk en dat werkt niet goed

De dramaserie over Etty Hillesum is al een paar weken bij NPO 2 onderweg terwijl op NPO 1 het voetbal onverbiddelijk doordendert. Dat zal de kijkcijfers niet ten goede komen. In ieder geval heeft de serie tot nog toe geen ophef veroorzaakt. Er zijn wat waarderende recensies verschenen. Dat is alles.

Wellicht komt dat  door de keuze om het verhaal van Etty niet in haar eigen tijd te plaatsen - de eerste jaren van de bezetting - maar in het heden. We zien haar steeds weer fietsen met een rugzakje om door het Amsterdam Nieuw Zuid van nu. Ze bevindt zich duidelijk in 2026. Maar tegelijk is er sprake van een Duitse bezetting. Een enkele keer noemt iemand de oorlog. Julius Spier, de andere hoofdpersoon in de serie, moet zich bij de Gestapo melden. We zien op de achtergrond ineens mannen in ouderwetse zwarte uniformen. Een van Etty´s goede vrienden, Klaas Smelik, die een radioprogramma heeft in Hilversum, gaat knokken als er bordjes worden opgehangen met daarop verboden voor joden. En Etty zelf vindt haar naam op een lijst van studenten die aan de Universiteit van Amsterdam niet langer welkom zijn. Heer professor was al ontslagen en heeft inmiddels een einde aan zijn leven gemaakt. Etty kan zich melden bij de administratie voor teruggave van het teveel betaalde collegegeld, want de UvA is een keurige instelling.

Als het een sciencefiction-serie was geweest, had het publiek uitleg gekregen: hier zijn twee tijden door elkaar geraakt. De bezettingsjaren 1941 en 1942 hebben zich gemengd met onze dagen. In Het Parool schreef een recensent dan ook dat de serie verontrusting wekte over onze tijd. Dat is ongetwijfeld de bedoeling geweest van de makers maar het is de vraag of het zo goed lukt. Juist door dat hinken op twee gedachten: een decor nemen uit 2026 en daar dan je hoofdpersonen in plaatsen die exact meemaken wat hen tijdens de bezetting overkwam. Uitleg over het waarom van een Duitse bezetting in onze tijd wordt immers niet gegeven. Zo onstaat een vervreemding die niet verontrust maar het verhaal op een afstand plaatst.

De serie roept heel duidelijk gedachten op aan Nederlandse joden van nu die zich bedreigd voelen, slecht op hun gemak zijn aan de universteit en overal  antisemitisme zien. In die kringen leeft blijkbaar de gedachte dat ze wéér op een lijst staan.

De derde aflevering van Etty bevat een scene waarin de joden met een buitenlands paspoort zich op een kantoor (van de Gestapo) moeten registreren. Het gebouw is overvol, de rijen zijn eindeloos. Het personeel gedraagt zich honds. Ik moest sterk denken aan een radio-interview van een paar dagen eerder. Daarin legde iemand van Vluchtelingenwerk uit dat asielzoekers hun mobieltje moesten overhandigen aan IND-verhoorders, die de gesprekken daarna uitlazen om te zien of ze niet voorgelogen werden.

Ik dacht ook aan weggestuurd worden in Ter Apel omdat je achteraan moest sluiten in een bljkbaar te eindeloze rij. Dat komt door het mengen van twee tijden. Toch denk ik dat het zo niet echt werkt en dat de makers een keuze hadden moeten maken: of voor de onze, of voor de vorige eeuw. Dit zonder compromissen.

Dat had men bijvoorbeeld kunnen realiseren door de serie enkele jaren in de toekomst te plaatsen als joden opnieuw niet gewenst zijn en mensen met de verkeerde afkomst zich op allerlei manieren moeten registreren. In een stad met bordjes die zeggen: 'Zionisten niet welkom'. Of: 'Voorbij dit punt hoofddoeken verboden'. Dat is geen onvoorstelbaar toekomstbeeld meer. Die kant kan het opgaan als overal in Europa het rechtse populisme de overheid krijgt en in Duitsland de AfD doordringt tot de regering. Dan komen onvermijdelijk de joden ook aan de beurt. Kijk maar naar de houding van het FvD. Of die van de AfD in Duitsland, onlangs nog door twee Duitse onderzoekers ontmaskerd. Of naar de anti-azc burgerwachten in Nederlandse dorpen.

De meest indringende scène uit de derde aflevering speelt zich af in een volle apotheek waar Etty en Julius binnenstappen om medicijnen op te halen. Ze worden aangesproken door een vriendelijke heer die ze wijst op het bordje 'verboden voor joden'. "Is dat niet voor mensen zoals jullie bedoeld?" wil hij weten. Hij zal niet naar de manager gaan, maar hij wil hen alleen een pijnlijke confrontatie besparen....

Dit incident is puur 2026: een burger met zogenaamd oprechte zorgen geeft zich bloot. Geweld zal hij blijven afwijzen. Juist dat door elkaar lopen van twee tijdperken zorgt er hier echter voor dat de kijkers hem in het verleden kunnen plaatsen. Die uitweg verdient het hedendaagse publiek niet. Het mag zich niet vastklampen aan het vervreemdingseffect om rustig te kunnen slapen onder het motto: 'Mooie geschiedenis maar onze werkelijkheid is het niet'.

De trailer van Etty is veelzeggend.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin, zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden krijgt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: het Liberaal Manifest van de VVD.