De schatkist is helemaal niet leeg

In Alkmaar, Apeldoorn, Hengelo, Enschede en Helmond liggen de plannen klaar. Ruim 30.000 woningen, door opeenvolgende kabinetten aangewezen als dé plek om het woningtekort aan te pakken. De plannen zijn goedgekeurd, de financiering van de huizen zelf is rond. En toch gaat er geen schep de grond in. De reden: er is geen geld voor de wegen, tunnels en spoorlijnen die de wijken bereikbaar moeten maken. “Er staat geen pinautomaat met gratis geld hier op het ministerie,” zei minister Karremans van Infrastructuur.

Het is een zin die we inmiddels kunnen dromen. Steeds weer zijn er overheidsplannen die niet door kunnen gaan of worden uitgesteld vanwege geldgebrek. Steeds weer hetzelfde beeld: mooie plannen, lege kas. Maar klopt dat beeld eigenlijk wel?

Het berust op een aanname die zo vanzelfsprekend voelt dat we haar zelden hardop toetsen: de overheid is als een huishouden. Ze moet eerst geld binnenhalen voordat ze iets kan uitgeven. Is de kas leeg, dan houdt het op. Logisch toch? De Moderne Monetaire Theorie (MMT) komt tot een andere conclusie. MMT is een opkomende stroming in de economische wetenschap die empirisch onderzoek doet naar de werking van de economie, het functioneren van het geldsysteem en de rol van de staat daarbij.

Volgens de MMT klopt het beeld van de overheid als huishouden niet. Een land dat zijn eigen munt uitgeeft, werkt fundamenteel anders dan een gezin met een pinpas. Dat vraagt van u als lezer dat u de bereid bent een vertrouwd idee even los te laten.

Als de overheid een onderwijzer, een wegenbouwer of een verpleegkundige betaalt, haalt ze dat geld niet eerst ergens op. Ze brengt het in omloop. Overheidsuitgaven scheppen geld. De schatkist is geen spaarpot die eerst gevuld moet worden door middel van belastingen. Hoewel belastingen dus niet gebruikt worden voor het financieren van de overheidsplannen, hebben ze wel belangrijke functies zoals herverdeling van welvaart, sturing van het gedrag van burgers en voorkomen dat de economie oververhit raakt. De basisfunctie van belasting is dat het ervoor zorgt dat wij als burgers behoefte hebben aan euro’s. Omdat we allemaal belasting moeten betalen in euro’s, zijn we bereid ervoor te werken, te bouwen, te zorgen.

De staat heeft dus een fundamenteel andere rol in de economie dan burgers en bedrijven. Betekent dit dat de overheid onbeperkt kan uitgeven? Absoluut niet. Maar de echte grens ligt niet bij het geld maar bij de middelen waaraan het besteed wordt. De overheid kan alles kopen wat er te koop is in euro’s. Daar ligt de grens: de beschikbaarheid van bouwvakkers, staal, kennis, stikstofruimte en machines. Wat er niet is, kan de overheid niet kopen. Wie voorbij die grens blijft uitgeven, jaagt alleen de prijzen op. Dán ontstaat inflatie.

Het probleem bij die 30.000 woningen is niet dat “het geld op is”. Het probleem is dat we moeten kiezen hoe we schaarse bouwcapaciteit en schaarse stikstofruimte inzetten. Dat is een politieke afweging. Maar door haar te verpakken als een boekhoudkundig feit (“de kas is leeg”) ontloopt de politiek precies dat gesprek.

Laten we dus ophouden te doen alsof er een lege pinautomaat op het ministerie staat. De vraag is niet waar het geld vandaan moet komen. De vraag is wat we met onze mensen, onze grond en onze grondstoffen willen doen. En hoe we weer investeren in onze maatschappij. Wie 30.000 gezinnen laat wachten met een beroep op een lege kas, verbergt een politieke keuze achter een boekhoudtruc die niet klopt.