De nieuwe Koude Oorlog draait om intelligentie

Ik heb een supercomputer. Dankzij mijn briljante vriend Jasja die hem voor me installeerde, kan zelfs een relatieve digibeet als ik tegenwoordig apps bouwen door simpelweg een appje te sturen via Telegram. “Maak een app die mijn mail sorteert.” Of: “Houd bij wat er over een bepaald onderwerp op internet verschijnt.” Het werkt verbazingwekkend goed. Sinds een week draaide het systeem op Fable. Maar dat model is inmiddels uitgeschakeld nadat de Amerikaanse overheid de eigenaar, het bedrijf Anthropic, heeft opgedragen Fable en Mythos offline te halen.

Jarenlang presenteerde Anthropic zich als de verantwoordelijke AI-ontwikkelaar. Een bedrijf dat veiligheid voorop stelde en zelfs beperkingen wilde instellen aan het militaire gebruik van kunstmatige intelligentie. Ik zit niet te springen om Fable, eerlijk gezegd weet ik niet eens precies wat ik mis. Met Claude Code opus 4.8 gaat het ook prima. Maar wat er dit weekend gebeurde maakt me toch nieuwsgierig. Waarom heeft de Amerikaanse overheid hier ingegrepen? Wat weten zij dat wij niet weten?

De officiële reden is een mogelijke 'jailbreak', een methode waarmee beveiligingen van de modellen kunnen worden omzeild. Volgens de Amerikaanse overheid zijn de risico's zo groot dat ingrijpen noodzakelijk was.

Er zijn eigenlijk maar twee mogelijkheden. Of de Amerikaanse overheid reageert buitenproportioneel op een relatief beperkt risico. Of deze nieuwe generatie AI-systemen kan daadwerkelijk dingen die de meeste mensen zich nog nauwelijks realiseren.

We hebben de neiging AI nog steeds te zien als een slimme chatbot. Een systeem dat teksten schrijft, plaatjes maakt of een ingewikkelde vraag beantwoordt. Maar het gaat inmiddels veel verder. De nieuwste modellen kunnen zelfstandig software analyseren, fouten opsporen, strategieën bedenken en complexe taken uitvoeren zonder voortdurende menselijke begeleiding.

Indrukwekkend, maar ook best beangstigend. Onze samenleving is tegenwoordig compleet verweven met software. Onze bankrekeningen, ziekenhuizen, energiecentrales, bruggen, verkeerssystemen, distributiecentra en overheidsdiensten draaien op miljoenen regels computercode. Een werkelijk superintelligent systeem hoeft dan niet eens een kerncentrale over te nemen om schade aan te richten. Het hoeft alleen maar sneller kwetsbaarheden te vinden dan mensen ze kunnen repareren.

Is dat waar sommige beleidsmakers bang voor zijn? Er ontstaat dan onmiddellijk een tweede vraag. Waarom mogen Amerikanen deze technologie wel gebruiken en Europeanen niet? Als de risico's zo groot zijn dat de modellen moeten worden afgesloten, waarom geldt dat gevaar dan blijkbaar niet voor Amerikaanse gebruikers? En als het gevaar beperkt is, waarom worden de modellen dan behandeld alsof het over verrijkt plutonium gaat?

Daarmee verschuift het debat van veiligheid naar macht. Misschien kijken we naar het begin van een nieuwe Koude Oorlog. Niet een strijd om olie, gas of kernwapens, maar een strijd om intelligentie. Voor Europa zou dat een wake-up call moeten zijn. Niet omdat een Amerikaans bedrijf tijdelijk een model heeft uitgeschakeld. Maar omdat één besluit van Washington voldoende bleek om honderden miljoenen mensen buiten te sluiten van een technologie die mogelijk even belangrijk wordt als elektriciteit of internet.

De belangrijkste vraag is daarom misschien niet wat deze modellen precies kunnen. De belangrijkste vraag is waarom de Verenigde Staten blijkbaar vinden dat niemand anders dat mag ontdekken. Want uiteindelijk gaat deze discussie niet over Fable of Mythos. Ze gaat over de vraag wat er gebeurt wanneer intelligentie zelf een grondstof wordt.

De vorige eeuw draaide om toegang tot energie. Deze eeuw draait nu al voor een groot deel om toegang tot data, rekenkracht en kunstmatige intelligentie. Wie die intelligentie bezit, beschikt straks mogelijk over de sterkste economie, de beste cyberverdediging en de grootste geopolitieke invloed. Misschien staan we aan het begin van een nieuwe Koude Oorlog. Niet om olie, gas of kernwapens, maar om intelligentie.

En misschien is dat precies wat zij al wel weten en wij nog niet.