De Kruif en Dokter als missionarissen van het militarisme

Kortgeleden woonde ik een hoorcollege bij van Mart de Kruif en Tijmen Dokter. In een theatervoorstelling legden de twee uit wat oorlog betekent op een aarde waar voortdurend conflicten worden uitgevochten. Ze beweerden zich uitsluitend op feiten te baseren. Toch beschouwden ze de ruzie tussen Kaïn en Abel als het ‘eerste’ geweldsconflict op aarde. Dat ‘feit’ haalden ze uit de Bijbel.

In Genesis staat te lezen dat de broers Kaïn en Abel de zonen waren van Adam en Eva. Adam was de eerste mens. God vond hem eenzaam en maakte uit een rib van Adam een vrouw: Eva. Hun zoon Kaïn werd landbouwer en Abel werd herder. Beiden brachten een offer aan God. Kaïn offerde landbouwproducten en Abel enkele pasgeboren dieren uit zijn kudde. God reageerde positief op het offer van Abel, maar negeerde Kaïn volledig. Waarom hij Abel verkoos boven Kaïn wordt nergens uitgelegd. Omdat God Abel voortrok, werd Kaïn zo woedend dat hij zijn broer vermoordde. Volgens De Kruif en Dokter kan dit worden beschouwd als het eerste dodelijke conflict op aarde. Volgens hen is dat een feit.

Helaas bestaat er geen enkel historisch bewijs dat deze personen werkelijk hebben bestaan. Het is een mythe, net zoals Eva uit een rib van Adam zou zijn vervaardigd. Allemaal symboliek.

Het optreden van De Kruif en Dokter was in feite een verheerlijking en een legitimatie van het bestaan van een leger. Pacifisten zijn het dan ook niet. Hun boodschap was dat Nederland niet neutraal kan zijn, maar een kant moet kiezen: de kant van de NAVO. Het Nederlandse grondgebied moet tegen aanvallen van buitenaf worden verdedigd, en daarvoor is een leger nodig. ‘Meld je aan als reservist’, luidde de boodschap van het duo. We moeten opkomen voor de democratie.

‘Wie is bereid om het land te verdedigen?’, vroegen De Kruif en Dokter aan de zaal. Weinigen staken hun hand op. Zijn de meeste mensen dan pacifisten, of gewoon laf?

Nederland stuurde vaker soldaten naar gebieden buiten Nederland en Europa: naar Indonesië, Korea, Libanon, Afghanistan en Mali. Sommige uitzendingen werden vredesmissies genoemd, andere politionele acties. Tijdens al deze militaire operaties kwamen Nederlandse jongemannen om het leven. In verre landen, om opstanden neer te slaan of ‘democratie’ te brengen. Jongens die het ultieme offer brachten: hun leven. Maar in welk opzicht verdedigden zij Nederland?

Het is duidelijk hoe De Kruif en Dokter naar oorlog en de rol van het leger kijken. Een leger is in hun ogen — de ogen van een generaal en een reserveofficier — noodzakelijk. Daarmee lijken zij de theorie van Carl von Clausewitz te volgen, die stelde dat oorlogsvoering een politiek instrument is. Als praten en diplomatie falen, kan een staat zijn politieke wil opleggen door middel van oorlog. Dat zien we overal ter wereld gebeuren. "Oorlog is de voortzetting van politiek met andere middelen", schreef de Duitse officier Von Clausewitz in zijn beroemde boek Vom Kriege. Daarin analyseerde hij de moderne oorlogsvoering.

Wat De Kruif en Dokter echter onbesproken lieten, waren de politieke en militaire mislukkingen waarbij het volledig ontspoorde. Zo werd met geen woord gerept over de koloniale oorlog in Indonesië, waarin ongeveer zesduizend Nederlandse jongemannen omkwamen. Ook de genocide van Srebrenica, waarbij moslims vrijwel voor de ogen van Nederlandse blauwhelmen werden vermoord, bleef onvermeld.

Naast Von Clausewitz zijn er ook andere denkers die over oorlog hebben geschreven. Thorstein Veblen bijvoorbeeld. Hij zag oorlog niet alleen als een militair conflict, maar vooral als een sociaaleconomisch verschijnsel dat voortkomt uit een bepaalde maatschappelijke orde. Volgens Veblen is oorlog een overblijfsel van een roofzuchtige samenleving: een historische fase waarin status werd verkregen door geweld, verovering en plundering. Instituties als militarisme, eergevoel en patriottisme stammen volgens hem uit de gewelddadige maatschappelijke structuren van de Oudheid en de Middeleeuwen. Oorlog was in zijn ogen het restant van een roofcultuur: een activiteit die volledig draait om macht, bezit, dominantie en prestige. Kortom: Veblen was anti-oorlog en anti-militair.

Karl Marx stelde dat oorlogen uiteindelijk de belangen van de heersende klasse dienen. Oorlogen zijn meestal conflicten waarin arbeidersjongens vechten voor de economische belangen van elites, zoals destijds in Indonesië. Zoiets zien we vandaag ook gebeuren. Het zijn gewone Russische en Oekraïense jongens die elkaar doodmaken, in het belang van Russische en Oekraïense economische elites.

Komt er een Derde Wereldoorlog? De Kruif denkt van niet, maar Dokter denkt dat die er wel zal komen. Hij is daarop voorbereid, want sinds 2019 is hij reserveofficier. In het uiterste geval zal hij de belangen van de Nederlandse elite verdedigen. Maar waarschijnlijk wel op veilige afstand. Gezien zijn rang zal hij vermoedelijk géén kanonnenvoer zijn…