De 'asielcrisis' is vooral een gezagscrisis

De trieste taferelen in Loosdrecht afgelopen week hebben vele gemoederen beziggehouden. Ook de mijne, de oud-vluchteling die ooit als jongeman van net geen twintig in een van de eerste asielzoeker centra van Nederland terechtkwam. Ik kon die beelden maar niet weg krijgen van mijn netvlies. Boze menigte, fakkels dragend en zwaar vuurwerk afstekend, die klaarstonden om de opvang in de fik te steken, de struiken langs de gevels die in de vlammen zijn opgegaan.

Ik was een principieel dienstweigeraar, en had geweigerd om aan lange loopgravenoorlog tussen Saddam en Khomeiny mee te doen. Een oorlog die beide dictators stevig in het zadel hield en beide volkeren liet doodbloeden. Hoe zou het zijn geweest, vraag ik me nu af, als ik na het trotseren van heel veel gevaren eindelijk in de veilige haven van Nederland aangekomen als asielzoekende, geconfronteerd zou zijn met dergelijke vertoon van haat in mijn eerste opvangplaats?

Hoe anders was de liefdevolle ontvangst in dat oud-ziekenhuis van de Zeeuwse stad Goes, op een steenworp afstand van het pittoreske stadscentrum. Het was een komen en gaan van bewoners die ons thuis wilden laten raken in Nederland, en die ook gewoon nieuwsgierig waren naar ons en naar ons verhaal. Want wie van ver komt kan over veel verhalen, nietwaar?

Hartverwarmende herinneringen, dat is wat mij bijgebleven is van deze juweel van een Zeeuwse stad. De herinneringen aan dat asielzoekerscentrum in Goes vormt ook mijn eerste herinnering aan liefde in Nederland. Mijn eerste verkering – zij het een prille. Mijn eerste kus in de Lage Landen. Dat lieve meisje – net achttien – had thuis schijnbaar veel in de melk te brokkelen. Zij kreeg het voor elkaar dat haar vader mij met de auto een tour de force door Zeeland bezorgde. Die vader had als kleine jochie nog de verschikkingen van de Tweede Wereld Oorlog ondervonden en begreep mijn aversie tegen oorlog en dictatuur.

De tijden zijn veranderd, dat staat vast
Mijn Zeeuwse aankomstverhaal, het klinkt als een verhaal uit een ander Nederland en andere tijden. Dat is maar deels waar. Nog altijd worden de asielzoekers in heel veel plaatsen in Nederland hartelijk ontvangen. Stichting VluchtelingenWerk Nederland kan dagelijks op de actieve steun van duizenden Nederlanders rekenen. Nog altijd zijn er zonen en dochters van Nederlanders die een – prille of blijvende – liefdesdans met een asielzoeker aangaan en vaders of moeders van Nederland die de aspirant schoonzoon of -dochter met een vluchtelingenachtergrond rondrijden door de schone Nederlandse landschappen.

Alleen, die andere stem in Nederland, die er toen ook al was, is veel luider gaan klinken. De vragende stem van het 'waarom en hoe' van de asielopvang, die er naast de stemming van 'natuurlijk en graag' toen ook al was, is nu een luidere stem geworden. De stem van “AZC, weg er mee!”. En omdat handelaars in haat op de politieke markt die stem hebben ontdekt, is het ook geweldig goed verkopende politieke koopwaar geworden. Het agressieve opeisen van alle aandacht rond dit onderwerp door extreemrechts en het ophitsen van de kritische stem, duwt alle andere, nog altijd gastvrije stemmen opzij, naar ver van de schijnwerpers.

De vragende stem, de kritische stem, is in een liberale democratie altijd een legitieme, zelfs een noodzakelijke stem, om het vreedzaam samenleven duurzaam maken. Ook als het om vraagstukken gaat waar het ethische aspect op de voorgrond ligt, zoals de vraag: wie laat ik toe in mijn huis, en welke voorwaarden mag ik aan deze toelating stellen? Je kunt je met de kennis van nu afvragen of er in mijn tijd voldoende ruimte was voor het kritisch bevragen van de hoe en wat van de asielopvang.

Terug naar het nu, het is te betreuren dat extreemrechtse hardvochtigheid zoveel terrein heeft gewonnen op het bieden van asiel. En wanneer die stem overgaat tot het dreigen met, en ook nog begaan van, politiek geweld - zoals afgelopen week in Loosdrecht – dan kan de reactie vanuit de politieke bestuurders niets anders zijn dan resoluut en streng. Het aanpakken van de daders van geweld en degenen die tot het politieke geweld aanzetten. Ook om de bedreigde asielzoekers ter plekke in bescherming te nemen, maar vooral om de ruggengraat van het vreedzaam samenleven te beschermen. Er is een monopolie op geweld en dat is in handen van de staat, de instituties die toezien op de uitvoering van democratisch vastgestelde wetten en regels.

Elke poging om met geweld de koers van politiek te willen wijzigen is een aanslag op de grondvesten van onze samenleving. Het antwoord vraagt om een gedoseerd maar vastberaden machtsvertoon door democratisch gekozen leiders. In beleidstaal spreekt men dan van normeren, wat zachter klinkt maar precies hetzelfde bedoelt: het monopolie op het geweld moet worden hersteld.

Het aanpakken van de daders van politiek geweld in Loosdrecht en wat mij betreft ook het aanpakken van de aanstichters van dergelijke gewelddadige politieke acties – of ze nu in het parlement zitten of niet - is een noodzakelijk opdracht voor onze politieke bestuurders. Maar dergelijke correctieve law and order interventies zijn verre van voldoende om uit de huidige crisis rondom asiel te komen. Want deze crisis rondom asiel gaat in zijn kern niet alleen over normstellen en de norm hanteren richting eigen burgers, noch over het bedenken van nieuwe technische verbeterlijstjes, regelingen en arrangementen rondom de opvang.

De huidige crisis rondom asiel is vooral een gezagscrisis. Het hoort bij de alsmaar langer wordende rij aan crisissen: woningcrisis, klimaatcrisis, crisis binnen het onderwijs, volksgezondheid, jeugdzorg, om maar te zwijgen over de crisis rondom internationale en geopolitieke positionering van Nederland. De uitdagingen die schreeuwen om een nieuw verhaal, om zeggingskracht.

Dat juist deze asielcrisis het meest gepolitiseerd is door de rechtspopulisten heeft vooral te maken met de strategie om de Ander als zondebok aan te wijzen, wat middenin de multiple crisis waarin we ons bevinden politiek gezien het beste loont. Zie mijn vorige bijdrage hierover.

Natuurlijk, al deze vraagstukken kennen hun specifieke dilemma’s. Er zijn de nodige technocraten, specialisten en adviesorganen die onze bestuurders hierover up-to-date houden en met verbeteringsvoorstellen komen. Wat er verloren gaat in dat dichtbevolkte Mondriaan-landschap van adviesorganen, deeladviezen en deeloplossingen is juist het grotere verhaal dat het gezag zou moeten herstellen.

De nieuwe tijd vraagt om een vernieuwende zeggingskracht
Onze samenleving put zijn vitaliteit uit de kwaliteit van onze politieke gemeenschap, wat onze verbinding doet continueren is de gedeelde bedding en de gedeelde koers die wij als land kiezen aangaande de kwaliteit van onze collectiviteit, de waarden, de normen, de arrangementen en afspraken: hoe we met elkaar, met de natuur en met de grotere wereld omgaan. De wereld van deze eeuw is in vele opzichten een andere wereld dan de vorige eeuw en schreeuwt om herijken en herzien van hoe we betekenis en gestalte geven aan ons samenleven en onze collectiviteiten.

We moeten een zoektocht beginnen als Polis, als politieke gemeenschap. Het vergt een nieuw verhaal, een nieuwe oproep, een nieuwe zeggingskracht om gezamenlijk aan deze expeditie te kunnen beginnen, in beweging te komen, op zoek naar een gedeelde toekomst samen, in plaats van in verzet te komen tegen elkaar en het verleden.

Als politiek leider kun je een dergelijk verhaal, zo’n oproep, en de nodige zeggingskracht nooit en nimmer uitbesteden aan een specialist, een adviesorgaan of erger nog, aan een spindokter. Het vraagt om een intrinsieke drijfveer, het vraagt om buikpijn, om besef van urgentie. Het vraagt moed om aan de orde stellen dat het echt anders moet. Het vraagt een visionaire gave om in plaats van het ontkennen van de vloed, een ark van betekenis te gaan bouwen.

De politieke leiders die dat grotere verhaal weten uit te dragen oogsten gezag, want in veranderende tijden moet je iets te zeggen hebben over waarheen en waarom en hoe, om dat te verdienen. Er is een chronisch tekort aan dergelijke politieke leiders in onze tijd, vandaar de gezagscrisis waarin we ons als land in bevinden.

Waarom zouden we niet kunnen beginnen bij de asielcrisis? Bij het anders benaderen van het meest saillante symptoom van de huidige gezagscrisis? Hier spreekt een oud-vluchteling en voormalig vrijwilliger bij VluchtelingenWerk Nederland, een mens met een groot hart voor een ieder die in Nederland een beroep op asiel doet. En toch begrijp ik het volledig, dat je anno 2026 in de global village van onze eeuw de bevolking steeds moeilijker meekrijgt in steun voor asielopvang, op basis van een verdrag uit 1953 dat oorspronkelijk Europese WOII-vluchtelingen aanging. Om maar te zwijgen over absurdistische, hospitaliserende opvangpraktijk van het COA, dat indruist tegen de waarden van een liberale samenleving.

Om het met Oud-Grieken te zeggen: waar het gaat om logos, ethos en pathos wankelt het gezag van onze politieke bestuurders op asiel (en alle andere belangrijke thema’s ook) omdat ze blijven rentenieren op het oude verhaal, het verhaal van de wereld van gisteren.

Het is de opdracht aan alle democratische krachten – nu extreemrechts intimiderend tegen de poorten van de politieke macht ramt – om onze politieke bestuurders uit te dagen, een beroep te doen op hun politieke zeggingskracht en het ontwikkelen daarvan. We moeten nodig op zoek naar nieuwe verhalen voor deze veranderde tijden.