Boos zijn is een recht. Ontmenselijken niet

Er is iets fundamenteel menselijks aan boosheid. Boosheid ontstaat wanneer mensen zich niet gehoord voelen. Wanneer besluiten over hun leefomgeving boven hun hoofd lijken te worden genomen. Wanneer vertrouwen in bestuur afbrokkelt. Dat zie je in Loosdrecht. En laten we eerlijk zijn: dat gevoel leeft op meer plekken in Nederland.

Mensen mogen zich verzetten. Mensen mogen protesteren. Mensen mogen “nee” zeggen. Dat is geen bedreiging voor een democratie — dát ís democratie.

Maar er bestaat een grens. Niet een politieke grens. Geen linkse of rechtse grens. Een menselijke grens. Die grens wordt bereikt zodra woede verandert in ontmenselijking. Want op het moment dat vuurwerk richting gebouwen gaat, hulpverleners worden belaagd en brandweerwagens worden tegengehouden, protesteer je niet meer tegen beleid. Dan richt je je woede op mensen van vlees en bloed. Mensen die vaak al meer verloren hebben dan wij ons kunnen voorstellen. En daar wringt iets pijnlijks.

Veel demonstranten zeggen op te komen voor veiligheid, leefbaarheid en bescherming van hun gemeenschap. Maar hoe geloofwaardig blijft dat verhaal wanneer juist angst het wapen wordt? Wanneer mensen die gevlucht zijn voor oorlog, geweld en vernedering in Nederland opnieuw schreeuwende massa’s, explosies en brand moeten meemaken? Dan verdwijnt voor mij de mens achter het dossier. Dan wordt “de asielzoeker” geen persoon meer, maar een symbool. Een probleem. Een vijandbeeld.

Dat is misschien wel het gevaarlijkste wat er in een samenleving kan gebeuren. Want een maatschappij verhardt nooit ineens. Dat gebeurt stap voor stap. Eerst raken we gewend aan hardere woorden.

Daarna wennen we aan dreigende taal. Dan aan de intimidatie. En uiteindelijk kijken we bijna verbaasd op wanneer stenen door de lucht vliegen en vuur de nacht verlicht. Alsof het onvermijdelijk was. Maar dat is het niet.

En ja, ook de politiek draagt daarin een verantwoordelijkheid. Woorden doen ertoe. Politici die structureel spreken over “tsunami’s”, “omvolking”, “crisis” en “Nederland terugpakken”, weten exact welke emoties ze aanwakkeren. Woede en angst zijn namelijk politiek erg bruikbaar.

Alleen zit er een verschil tussen het benoemen van zorgen en het voeden van vijanddenken. Dat onderscheid lijken we steeds vaker kwijt te raken. Tegelijk moeten we oppassen voor een andere valkuil: doen alsof iedere inwoner van Loosdrecht medeplichtig is aan geweld. Dat is te makkelijk. Ook daar wonen mensen die simpelweg bezorgd zijn, zonder geweld goed te praten. Mensen die zich overvallen voelen door bestuurlijke keuzes. Mensen die misschien verkeerde informatie kregen of zich niet serieus genomen voelen. Als we alles reduceren tot “racisten versus deugmensen”, komen we nergens meer uit. Dan wint uiteindelijk alleen de verdeeldheid.

Maar laat één ding helder zijn: wie brand sticht, hulpverleners hindert of bewust angst zaait bij kwetsbare mensen, verliest moreel ieder beroep op “vreedzaam protest”. Niet omdat boosheid verboden is. Maar omdat beschaving juist zichtbaar wordt op het moment dat emoties hoog oplopen.

De echte test van een samenleving is namelijk niet hoe we omgaan met mensen die op ons lijken. Maar hoe we omgaan met mensen die we niet begrijpen, niet vertrouwen, of misschien zelfs liever niet naast ons willen hebben. Juist daar laat een land zijn ware gezicht zien.

En misschien moeten we onszelf daarom een veel ongemakkelijkere vraag stellen dan “wie heeft er gelijk?” Misschien moeten we vragen: wat voor mensen willen we eigenlijk worden wanneer we boos zijn?